Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wady postawy a lekcja WF

16 września 2019

NR 39 (Wrzesień 2019)

Na co musi zwrócić uwagę nauczyciel WF, pracując z dziećmi z wadami postawy?

0 44

W czasach, kiedy mamy największy przyrost otyłości wśród dzieci i młodzieży i jednocześnie toczy się dyskusja, czy wychowanie fizyczne powinno liczyć się do średniej, łatwo jest utracić morale i złamać motywację do realizacji w zawodzie. Nawyki z lat młodzieńczych stają się składową naszych przyszłych wyborów. Okres szkolny to czas, kiedy szczególnie ważne staje się pochylenie nad postawą ciała i zmiennymi, które na nią wpływają.

„Magister od fikołków” – ten nasycony pejoratywnym wydźwiękiem opis przewija się do dziś z niesmakiem w środowisku nauczycieli. Z ust mojej znajomej padło niedawno zdanie: 
„wf, proszę Cię, co to za przedmiot?”. Jako fizjoterapeuta wierzę, że zapytani o swój zawód, moglibyście opisać go na kilkanaście różnych sposobów: pokazuje ruch, zaraża pasją do niego, zaszczepia chęć dbania o siebie, swoje ciało i swoje zdrowie, inspiruje do samorealizacji, uczy pracy drużynowej. Jako fizjoterapeuta wierzę, że zapytani o swój zawód moglibyście opisać go na kilkanaście różnych sposobów - „pokazuje ruch, zarażam pasją do niego, zaszczepiam chęć dbania o siebie, swoje ciało i swoje zdrowie, inspiruję do samorealizacji, uczę pracy drużynowej, bywam świadkiem radości kiedy ktoś robi wynik życia, widuję płacz kiedy sport okazuje się słabą stroną, ale potem widzę pracę, kiedy trzeba poprawić wynik, to co jednak czynie najczęściej to usprawniam i uzdrawiam - jestem nauczycielem wychowania fizycznego i mam wpływ na przyszłe życie Twojego dziecka.” 

Wyróżniamy 2 krytyczne okresy w kształtowaniu postawy: 

I okres (6–7 lat) 
Okres, kiedy zmienia się spontaniczna aktywność dzieci, które do tej pory spędzały czas wolny na boisku, same regulując sobie ilość siedzenia i ruchu, Czas, gdy przechodzą do szkoły, gdzie mają narzucony system przebywania w pozycji siedzącej przez kilka godzin w trakcie lekcji i niejednokrotnie, odrabiając po szkole prace domowe. 

II okres (11–13 lat dla dziewcząt i 13–14 lat dla chłopców) 
Książkowy skok pokwitania, czyli okres, w którym zmienia się długość kończyn dolnych oraz długość i wygląd tułowia. Przemianie ulegają więc proporcje ciała, co ma wpływ także na środek ciężkości. 

Za przyczynę powstawania wad postawy uznaje się małą aktywność fizyczną, stres oraz dodatkowe obciążenie obowiązkami pozaszkolnymi. W wyniku tych czynników osłabione zostają mięśnie posturalne oraz głębokie mięśnie stabilizacyjne, co prowadzi do powstawania patologicznej postawy. Natomiast skrócone zostają mięśnie utrwalające tę nieprawidłowość. Zanim zaczęłam pisać ten artykuł, zadałam dokładnie to samo pytanie znajomym w social media, którzy tematyką sportu się interesują, są amatorami sportu, trenerami personalnymi, czy fizjoterapeutami, ale nie są nauczycielami. W odpowiedzi na zadane pytanie usłyszałam, że najważniejsze to dopasować zajęcia do danej wady postawy. Nie dawać dzieciom ze szpotawością kolan ćwiczeń dla koślawości i odwrotnie. W idealnym świecie, gdzie każde dziecko posiadałoby swojego nauczyciela wychowania fizycznego, byłoby to całkowicie możliwe. W naszych realiach natomiast nie jest. Nie oszukujmy się – liczebność klasy, duża rozpiętość rozwojowa i sprawnościowa, niejednokrotnie mieszane grupy, wielorakość problemów – te wszystkie czynniki nie pozwalają mierzyć się w pełni zindywidualizowany sposób z problemem jednostki. Stąd ważne, aby uderzyć w problem, który jest aktualny dla wszystkich wad postawy – kompleks lędźwiowo-miedniczy. 

Miednica jako przekładnia biomechaniczna w organizmie ludzkim

Jeśli miałabym wskazać jeden najważniejszy i problematyczny obszar dla wszystkich wad postawy, byłaby nim miednica. To właśnie problemy w jej obrębie wpływają bezpośrednio na ustawienie kolan czy kręgosłupa. 

Dla większości wad postawy znajdziemy jedną zależność. Osłabienie mięśni pośladkowych, ze szczególnym naciskiem na mięsień pośladkowy średni oraz osłabienie brzucha, ze szczególnym uwzględnieniem mięśni głębokich, niekoniecznie mięśnia prostego brzucha. W szkole brakuje ćwiczeń stabilizujących i mobilizujących. Dzieci zatracają zakresy ruchomości w stawach, tracą elastyczność głównych grup mięśniowych – kulszowo-goleniowych oraz kontrolę motoryczną w głównych wzorcach ruchowych. Zamykamy się na ćwiczenia schematyczne, sprowadzone wręcz do szablonu, zapominając o najważniejszych zadaniach ćwiczeń stabilizacyjnych. 

Ważne, aby zdać sobie sprawę, że istotnym elementem pracy nad postawą ciała jest wykorzystanie wszystkich zadań, jakie wpływają na te mięśnie. Jest to: 

  • wywoływanie ruchu (praca koncentryczna), 
  • kontrolowanie ruchu (ekscentryczna),
  • przeciwstawianie się ruchowi (praca izometryczna). 

Każdy z nas zgadza się z tą tezą, a jednak nieustannie jako najlepsze ćwiczenie stabilizacyjne wymieniamy plan, który spełnia tylko jedno z tych 3 zadań – jest ćwiczeniem izometrycznym, czyli co najwyżej przeciwstawia się grawitacji. Nie oznacza to, że to ćwiczenie jest złe. Jest niewystarczające. Nieustanne pobudzanie poprzez zmianę płaszczyzny ćwiczeń, zmianę oporu, zastosowanie niestabilnych narzędzi, podłoży, czy obciążenia jednostronnego będzie doskonałym uzupełnieniem zajęć i pozwoli nam pracować nad najsłabszych ogniwem naszych podopiecznych.

Praca mięśni stabilizacyjnych powinna zawierać w sobie wszystkie elementy pracy nad napięciem (izometryczna oraz dynamiczna – eksc. i konc.), ale przede wszystkim powinna zawierać w sobie naukę oddychania. 
 

Tabela 1. Stabilizatory aktywne – podział
Mięsień Globalne stabilizatory
Mięsień Podstawowa funkcja dynamiczna
Prostowniki grzbietu Wyprost tułowia
Czworoboczny lędźwi Zgięcie boczne tułowia
Prosty brzucha Zgięcie tułowia i tyłopochylenie miednicy
Skośny brzucha zewnętrzny Zgięcie tułowia i rotacja tułowia
Skośny brzucha wewnętrzny Zgięcie tułowia i rotacja tułowia
Poprzeczny brzucha Pociąga przednią ścianę tułowia powłoki brzusznej,
aby zwiększyć ciśnienie śródbrzuszne
Lokalne stabilizatory
Mięsień Podstawowa funkcja dynamiczna
Wielodzielny Wyprost tułowia
Mięśnie skręcające Rotacja tułowia
Mięśnie międzypoprzeczne Zgięcie boczne tułowia
Mięśnie międzykolcowe Wyprost tułowia
Przepona Współtworzy ciśnienie wewnątrzbrzuszne od góry
Mięśnie dna miednicy Współtworzy ciśnienie wewnątrzbrzuszne od dołu
Kończyna górna – mięśnie transferowe
Mięsień Podstawowa funkcja dynamiczna
Piersiowy większy Zgięcie, horyzontalne przywiedzenie, skośne przywiedzenie
ramienia
Najszerszy grzbietu Wyprost, horyzontalne odwiedzenie, skośne odwiedzenie
Piersiowy mniejszy Depresja łopatki
Zębaty przedni Protrakcja łopatki
Równoległoboczny Retrakcja łopatki
Czworoboczny grzbietu Elewacja (upper), etrakcja (middle), depresja (lower) łopatki
Kończyna dolna – mięśnie transferowe
Mięsień Podstawowa funkcja dynamiczna
Biodrowo-lędźwiowy Zgięcie biodra, przodopochylenie miednicy
Pośladkowy wielki Wyprost biodra, tyłopochylenie miednicy
Grupa kulszowo-goleniowa Wyprost biodra, tyłopochylenie miednicy
Pośladkowy średni Odwiedzenie biodra, boczny „tilt” miednicy



Ciśnienie wewnątrzbrzuszne – IAP (Inter Abdominal Pressure)
Umiejętność oddechu przeponowego to coś, co może zostać utracone w wyniku powstających wad postawy, m.in. zamknięcia lub nadmiernego otwarcia klatki piersiowej. W tak ustawionym systemie nie jesteśmy w stanie tworzyć odpowiedniego ciśnienia śródbrzusznego, co jest podstawą dobrej pracy stabilizacyjnej. Powięź lędźwiowo-dorsalna, opasająca nasz korpus działa analogicznie do pasa do ciężarów. Zapewnia stabilność, wsparcie i przenoszenie sił obrotowych oraz kątowych w czasie sportowych aktywności (McGill, 2007). To właśnie dlatego tak ważne jest świadome tworzenie ciśnienia śródbrzusznego współmiernie do działających na ciało obciążeń. U dzieci w wieku rozwojowym ważne jest, aby nauczać oddechu przeponowego w następstwie oddechu torem górno-żebrowym, który może prowadzić do przeciążeń w obrębie górnej części pleców, szyi, ale także bóli głowy, problemów ze skupieniem. Jak to możliwe? W czasie oddechu torem górno-żebrowym dochodzi do mimowolnej aktywności łopatek i barków. Płuca potrzebują miejsca, aby się rozszerzyć. Ze względu na brak ruchomości przepony, aby zrobić im miejsce, unoszą się barki i poruszają łopatki. I być może z pozoru nie wydaje się to straszne, jednak wyobraźcie sobie, że w ciągu minuty oddychamy ok. 10–12 razy. W ciągu godziny daje nam to 600 oddechów, w czasie całego dnia 14 400 oddechów. Mamy więc 14 400 mimowolnych ruchów barków, które pociągają za sobą napięcie mięśni szyi, jak również bóle głowy i idący za tym problem ze skupieniem. Coraz większe napięcie tych struktur prowadzi do wad postawy i coraz bardziej utrudnia oddychanie, powodując coraz większe napięcia i problemy w obrębie sylwetki. Taka kaskada zmian może zostać łatwo ukierunkowana na nowy tor, poprzez zastosowanie prostych ćwiczeń oddechowych, mających na celu aktywizację przepony. 
 


Crocodile breathing
Jedno z łatwiej przyswajanych ćwiczeń, w którym w leżeniu przodem w czasie wdechu wprowadzamy oddech w taki sposób, aby uniosły się lędźwie, a brzuch napierał na podłoże. Zatrzymujemy się na szczycie wdechu na 1–2 s, a następnie powoli wypuszczamy powietrze z brzucha. Zwracamy uwagę, aby w czasie oddechu nie unosiły się barki czy klatka piersiowa. Pracujemy tak przez 1–2 minuty przed rozpoczęciem zajęć. Dodatkowo warto także ćwiczyć oddech w pozycji deadbug oraz na siedząco, co przekłada się bardziej na odtworzenie wzorca oddechu w całodziennych czynnościach. Główne wady postawy u dzieci dotyczą:
 



Kolan 
U dzieci wyróżniamy kolana szpotawe bądź koślawe. Większość noworodków i niemowląt wykazuje typową szpotawość kolan, która trwa do 3. roku życia, aby stopniowo przejść w koślawość. Koślawość występująca u dzieci zmniejsza się ok. 6. roku życia, aby osiągnąć wartość ostateczną, po zakończeniu wzrostu. Jeśli po tym okresie nieprawidłowoś...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy