Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

10 marca 2022

NR 54 (Marzec 2022)

Zjawisko synergii w grach zespołowych – jak je uzyskać i jakie przynosi nam korzyści?

0 542

W wychowaniu fizycznym główne obszary działań koncentrują się m.in. na wspieraniu dzieci i młodzieży w rozwoju sprawnościowym, poznawczym, społecznym, ale przede wszystkim na przygotowaniu do całożyciowej aktywności fizycznej i utrzymywaniu sprawności fizycznej. Podstawowymi narzędziami do osiągnięcia tego celu, stosowanymi w wychowaniu fizycznym, są gry zespołowe.

Czym jest synergia? 

Gry zespołowe to różnorodne dyscypliny sportu, których wspólnym czynnikiem jest grupa ludzi (więcej niż dwie osoby) tworzących zespół, który posiada określone cele. Charakterystyczną cechą gier i ich fundamentem jest współdziałanie. To dzięki niemu gracze mogą osiągać takie cele gry, których indywidualnie nie byliby w stanie osiągnąć. Współdziałanie natomiast łączy się i jest praktycznie nierozerwalne ze zjawiskiem, które nazywane jest synergią. Czym jest zjawisko synergii i dlaczego często używa się tego słowa w kontekście gier zespołowych, drużyn, grup i systemów? Słowo synergia pochodzi z języka greckiego i składa się z dwóch członów syn co oznacza „razem”, „wspólnie z” oraz ergon oznaczające „działanie”, „dzieło”. Słowo synergia może zatem oznaczać wspólne działanie i dlatego jest wręcz połączone z procesem współdziałania. Prakseolog prof. Pszczołowski (1978) zdefiniował synergię jako takie zestawienie dwóch lub więcej elementów, gdzie ich oddziaływanie daje większy skutek niż suma skutków wywołanych przez każdy z tych elementów oddzielnie. Synergia może występować w dwóch postaciach. Pierwszą jest takie zestawienie elementów, których połączenie daje ich wzmocnienie, tzw. wartość dodaną, która jest większa niż suma efektów, jaką może dać każdy z tych elementów z osobna. Ten przykład najlepiej oddaje równanie 2 + 2 = 5. 

Synergia może także tworzyć tzw. nową jakość, różniącą się od tworzących ją elementów, czyli 2 + 2 = Q (Panfil, 2011).

POLECAMY

Przykłady synergii w życiu codziennym

Aby zrozumieć, na czym polega zjawisko synergii, można przytoczyć wiele przykładów z życia codziennego. Takim przykładem wykorzystania synergii są dwie współpracujące ze sobą osoby, które łączą siły, aby przesunąć lub przenieść wielkogabarytowy przedmiot. Każda z tych osób indywidualnie byłaby w stanie przemieścić go na dużo krótszym dystansie niż dwie osoby wykonujące tę czynność wspólnie. Wykorzystaniem zjawiska synergii w farmakologii jest np. połączenie dwóch słabych leków, które poprzez jednoczesne zaaplikowanie przynoszą bardzo silne oczekiwane efekty. Znane są przykłady połączenia w jeden lek dwóch substancji, które pojedynczo zastosowane mogłyby być niebezpieczne dla zdrowia, ale ich połączenie stanowi bardzo dobre i skuteczne lekarstwo w walce z chorobą. Bardzo dobrym przykładem synergii jest ludzki organizm, który składa z różnych układów, np. oddechowego, krążeniowego, nerwowego itd. Działanie każdego z tych układów z osobna byłoby bezużyteczne, natomiast ich połączenie powoduje, że człowiek żyje i funkcjonuje. Komputer składa się z malutkich systemów elektronicznych, których połączenie daje możliwość korzystania z programów komputerowych ułatwiających naszą codzienną pracę. Zjawiska synergii można też poszukiwać w różnych naukach (psychologii, ekonomii, cybernetyce) oraz w różnych zjawiskach i procesach zachodzących wśród ludzi, zwierząt czy też biologii różnorodnych organizmów. 

Synergia w grach zespołowych 

Synergia nierozerwalnie łączy się ze współdziałaniem w grze. Współczesne gry zespołowe charakteryzują się wysokim stopniem dynamicznych, zorganizowanych działań zawodników, którzy efektywnie realizują cele gry poprzez stosowanie różnego rodzaju wariantów oraz kombinacji z udziałem dwóch, trzech graczy, co jest przejawem ich współdziałania (Panfil, 2012). Współdziałanie w grach zespołowych pozwala na realizację takich celów, których indywidualnie gracze nie byliby w stanie osiągnąć. Dopiero połączenie ich działań daje oczekiwany efekt. Trenerzy i nauczyciele zespołowych gier sportowych muszą w taki sposób organizować proces treningowy swoich zespołów, aby w jak największym stopniu wykorzystywać procesy współdziałania i zjawiska synergii. 

Należy podkreślić, że zjawisko synergii nie jest nieodkrytym „Świętym Graalem” gier zespołowych. Wielu wybitnych trenerów korzystało już wcześniej ze zjawisk synergicznych podczas pracy z zespołami sportowymi, a wielu korzysta z tych efektów we współczesnej pracy. Sukcesy osiągane przez znane zespoły wskazują, że jest to odpowiednia droga do osiągania wyznaczonych celów. Pierwszym doskonałym przykładem wykorzystywania zjawisk synergicznych, może być Hubert Wagner – trener siatkówki, który do swojego zespołu dobierał dwójki lub trójki graczy z tych samych zespołów klubowych, gdzie poszczególni gracze skutecznie współdziałali, a następnie przenosili te wypracowane schematy do gry w reprezentacji Polski, która zdobyła tytuł Mistrzów Świata oraz Mistrzów Olimpijskich (Panfil, 2012). Jeszcze lepszym przykładem wykorzystania synergii może być reprezentacja Hiszpanii w piłce nożnej, która zdobyła Mistrzostwo Świata w 2010 r., będąc zbudowana praktycznie na zawodnikach z dwóch klubów ligi hiszpańskiej (FC Barcelona oraz Real Madryt). W podstawowym składzie grało wówczas aż 7 zawodników klubu z Barcelony oraz 3 z klubu z Madrytu. Trener Kazimierz Górski w legendarnej reprezentacji Polski w piłce nożnej dobierał dwójki i trójki graczy z tych samych zespołów klubowych, gdzie skutecznie współdziałali ze sobą, a następnie także „przenosili” te elementy współdziałania do gry w reprezentacji narodowej. 

Istnieje także wiele innych przykładów dowodzących wpływu synergii na efektywność sportową, jak m.in.: 

  • Wykluczenie gracza w piłce ręcznej lub w piłce nożnej często powoduje, że zespół „osłabiony” prowadzi wyrównaną grę, utrzymuje wynik, a nawet potrafi zdobywać punkty/bramki.
  • Zespoły sportowe składające się z graczy przebywających w zespole przez dłuższy okres, w drugim/trzecim sezonie uzyskują znaczny wzrost efektywności działań w grze.
  • Zespoły, które nie posiadają w swoim składzie tzw. „gwiazd”, są efektywne.
  • Zawodnik o uznanym autorytecie (słabszy sportowo) pozytywnie wpływa na grę zespołu.
  • Zespoły częściej wygrywają „u siebie” – w meczach domowych niż w meczach wyjazdowych (Panfil, 2006).

Efekty synergiczne i przykłady wykorzystania ich w grze

Wszystkie te przykłady potwierdzają, że synergiczne postrzeganie zespołów (traktowanych jako system oddziałujących na siebie podmiotów) powoduje wzrost efektywności sportowej drużyn. Jednym z podstawowych błędów, często popełnianym przez trenerów, jest to, że postrzegają oni zespoły w sposób zindywidualizowany, jako zbiór podmiotów o indywidualnych umiejętnościach (Panfil, 2012). Proces treningowy zespołów sportowych musi uwzględniać wysoką liczbę sytuacji współdziałania, aby móc później korzystać z pozytywnych efektów synergii podczas gry.

W grach zespołowych występuje wiele różnorodnych działań o różnym stopniu zależności. W każdej grze zespołowej można wyznaczyć działania indywidualne – względnie zależne od partnerów, a także różnego rodzaju współdziałania – bezwzględnie zależne od partnerów. Organizacja gry zespołów sportowych wyznaczona jest zależnościami czasowymi oraz przestrzennymi, co określane jest w literaturze jako synchronizowanie działań partnerów oraz koordynowanie działań. Realizując proces współdziałania na najwyższym poziomie synchronizacji oraz koordynacji, zawodnicy tworzą nową jakość, która umożliwia osiąganie celów gry. Koordynowanie działań to inaczej mówiąc, określanie miejsca i sposobu działania jednego z graczy ze względu na innego współpartnera w przestrzeni gry, wykonujących elementy współdziałania w tej grze. Synchronizacja działań polega na realizacji i umiejscowieniu tych działań w ramach czasowych. Należy pamiętać, że współdziałanie musi być zawsze postrzegane poprzez pryzmat tych dwóch fundamentalnych elementów, jakimi są właśnie: koordynacja i synchronizacja, ponieważ przyczyny efektywności tego procesu tkwią właśnie w nich, a nie w samych działaniach (Panfil, 2012).

Warto też wspomnieć, że osiąganie celów w grach zespołowych realizowane jest poprzez dwa rodzaje występującej synergii. Synergia wewnętrzna przejawia się w zdolnościach osobniczych graczy, które dają efekt w postaci różnorodnych specjalistycznych dyspozycji do gry. Każdy z nas posiada zestaw pewnych predyspozycji, które łącząc się ze sobą, tworzą dyspozycje i interdyspozycje do konkretnej dyscypliny. Natomiast synergię zewnętrzną tworzy układ zależnych efektów współdziałania umożliwiających i ułatwiających realizację celów gry (Panfil, 2006). Współdziałanie realizowane jest w kombinacjach lub wariantach gry z piłką lub przeciwko piłce, przez dwóch lub trzech graczy, których działania są bezwzględnie zależne od siebie. Proces współdziałania, zaliczany do efektów organizacyjnych, w połączeniu z efektami ułatwiającymi tworzy w grach zespołowych tzw. efekty synergiczne. Efekty organizacyjne w grach sportowych rozumiane są jako skoordynowane i zsynchronizowane działania bezwzględnie zależne, które nie mogą być rozpatrywane osobno, ale ze względu na strukturę i cel muszą być traktowane jako nowa jakość. 
Panfil (2012) wyróżnił następujące rodzaje efektów synergicznych umożliwiających osiąganie celów gry. W sytuacjach ofensywnych są to następujące efekty:

  • Efekty wykonania równoczesnego (realizowane przez dwóch graczy) – gdzie zawodnicy wykonują działania równocześnie. Przykładem z gier zespołowych będzie tu np. wykonanie kombinacji typu „krótka” w siatkówce, gdzie jeden z graczy wykonuje wyskok w górę, drugi w tym czasie podaje do niego piłkę jednym z dozwolonych sposobów, po czym następuje atak (np. poprzez zbicie).
  • Efekty wykonania wyprzedzającego (realizowane przez dwóch graczy) – gdzie jeden z graczy wykonuje działanie, które będzie powodować działanie tego drugiego. Przykładem z gier zespołowych będzie wykonanie kombinacji dwójkowej w piłce nożnej, gdzie jeden z graczy wykonuje podanie w wolną przestrzeń, a drugi z zawodników przemieszcza się w stronę tego miejsca, przejmuje piłkę i wykonuje działania kreujące sytuacje bramkowe.
  • Efekty wykonania równocześnie wyprzedzającego (realizowane przez trzech graczy) – gdzie jeden z graczy wykonuje działanie, a będzie to powodować równocześnie działania dwóch współpartnerów. Przenosząc to na przykład gier zespołowych, będą to wszelkiego rodzaju kombinacje trójkowe, gdzie piłka rozgrywana jest bardzo szybko pomiędzy graczami, a ich celem jest kreowanie sytuacji bramkowych lub punktowych.

W defensywie występują następujące rodzaje efektów synergicznych:

  • Efekty wykonania następczego (realizowane przez dwóch graczy) – gdzie działania partnerów następują kolejno po sobie. Przykład z gier zespołowych: w koszykówce, najpierw jeden zawodnik wykonuje dz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy