Dołącz do czytelników
Brak wyników

Rozwój zawodowy

12 lipca 2022

NR 55 (Lipiec 2022)

Coachingowe zarządzanie zespołem sportowym – podstawy działania oraz jego wpływ na efektywność drużyny

0 142

Gry zespołowe to jedne z najczęściej wykorzystywanych narzędzi w wychowaniu fizycznym dzieci i młodzieży. Nie jest to nic dziwnego, gdyż gry zespołowe są współcześnie najbardziej popularnymi dyscyplinami sportowymi na świecie. Swoją popularność zarówno wśród dzieci i młodzieży, jak i dorosłego społeczeństwa, zawdzięczają dynamice i zmienności działań podczas gry, częstym zmianom sytuacji oraz zaskakującym rozwiązaniom i zakończeniom akcji. Sukcesy sportowe osiągane przez graczy powodują, że rośnie zainteresowanie nimi oraz stymulowany jest ich rozwój.

Od wielu lat gry zespołowe stanowią także temat zainteresowania różnego typu badań naukowych. Na sukces w grach zespołowych wpływa wiele różnych elementów, których połączenie, wraz z efektami synergicznymi, pozwala na uzyskanie założonych wyników. Jedną z koncepcji, która często znajduje swoje zastosowanie w przypadku zespołów, jest tzw. coachingowe zarządzanie zespołem sportowym. Profesjonalny coaching definiowany jest przez Panfila (2007) jako: „…układ partnerski, w którym wykwalifikowany coach wspiera jednostkę w rozwoju zawodowym lub prywatnym. Podczas tego procesu jednostki skupiają się na umiejętnościach umożliwiających skuteczne osiągnięcie wyników mających dla nich duże znaczenie osobiste..”. W przypadku coachingu zespołowego coach będzie wspierać zespół w rozwoju zawodowym i prywatnym. Warto więc wyjaśnić, jakie elementy wpływają na tę metodę zarządzania zespołami, warto też poznać, jakie są koncepcje coachingu zespołowego oraz jego poszczególne fazy i czynności.

Należy tu jednak bardzo wyraźnie podkreślić, że aby uczestniczyć w procesach coachingu, należy być do tego odpowiednio przygotowanym. Aby móc uczestniczyć w tym procesie, jego uczestnik musi być świadomy, w pełni ukształtowany, musi umiejętnie i racjonalnie podejmować decyzje, umiejętnie przewidywać i kształtować przyszłość. Oznacza to zatem, że koncepcję coachingowego zarządzania zespołem można KOMPLETNIE zastosować jedynie w zespołach seniorskich. Jednak elementów zarządzania coachingowego można nauczać i wprowadzać je w każdym prowadzonym zespole, w tym właśnie w zespołach młodzieżowych/szkolnych itp. Nauczanie młodych graczy/uczniów elementów coachingu pozwoli im na nabycie odpowiednich umiejętności w przyszłości. Warto też podkreślić, że samo zarządzanie zespołem sportowym – każdą wybraną metodą – w przypadku zespołów młodzieżowych, a tym bardziej szkolnych, nie może być celem samym w sobie. Ma jedynie służyć w indywidualnym rozwoju każdego uczestnika, w tym rozwoju jego poszczególnych dyspozycji do gry. 

POLECAMY

Rola trenera-nauczyciela w zespole sportowym

Trener-nauczyciel w zespole sportowym musi spełniać jednocześnie wiele różnych ról. Jedną z bardzo pożądanych cech w tym zawodzie jest elastyczność, czyli umiejętność dostosowania się do różnych sytuacji. W sporcie profesjonalnym zespół sportowy składa się z wielu osób tworzących sztaby szkoleniowe, gdzie poszczególne osoby pełnią jedną z wyznaczonych dla nich funkcji – w zależności od dyscypliny sportu, a także jej poziomu, poziomu rozgrywek i możliwości organizacyjnych klubu/reprezentacji. W sporcie młodzieżowym, a szczególnie w sporcie szkolnym, trener musi pełnić różne role, dbając o nieustanny holistyczny rozwój swoich podopiecznych. 

Role trenera 

  • Trener – osoba, która pokazuje, naucza, poprawia technikę, modeluje grę, obserwuje, doradza. 
  • Pedagog – osoba, która wykazuje empatię, pokazuje możliwości rozwoju, naucza. 
  • Lider – osoba, która inspiruje, wyznacza cele, motywuje do działania. 
  • Kierownik lub menedżer – osoba, która organizuje, doradza, koordynuje działania, łączy i rozdziela. 
  • Coach – osoba która zadaje pytania, inspiruje, zmusza do przemyśleń, wartościuje. (Seweryniak, 2012) 
  • To tylko część z nich, takich ról może być jeszcze więcej. Ważne jest uświadomienie sobie, jak często trener musi „wchodzić” w różne role, bo każda z nich ma ogromne znaczenie i może zadecydować o końcowym sukcesie lub porażce.

Współdziałanie w zespole sportowym 

Najważniejszym elementem zespołowych gier sportowych jest współdziałanie. Na sukces w grach zespołowych nie składają się jedynie indywidualne ponadprzeciętne umiejętności techniczne czy też rozwinięte dyspozycje kondycyjne poszczególnych graczy. Zespoły sportowe tworzone są po to, aby współdziałać, bo nie od dziś wiadomo, że tylko wspólne działanie pozwala na osiąganie czegoś więcej, niż jednostka byłaby w stanie osiągnąć w pojedynkę (Panfil, 2012). Na skuteczność każdego pojedynczego aktu współdziałania podczas gry, czyli wszelkiego rodzaju kombinacji dwójkowych i trójkowych, zawsze będą miały wpływ dwa elementy: koordynacja oraz synchronizacja działań (Panfil, 2006). Koordynacja związana jest z odpowiednim wykonaniem kombinacji w przestrzeni. Synchronizacja działań dotyczy ich wykonania w odpowiednim czasie. Tylko odpowiednie połączenie tych dwóch elementów pozwala nam na skuteczną realizację tego procesu. 

Współdziałanie w grach zespołowych nie zawsze dotyczy tego, co odbywa się na boisku. Należy je rozpatrywać wielowymiarowo, współdziałanie odbywa się bowiem na różnych płaszczyznach. Na każdej z tych płaszczyzn wymaga trochę innych umiejętności i przejawia się w trochę inny sposób. Współdziałanie jest to po prostu wspólne działanie we wspólnym celu i nieustanne obustronne dążenie do niego. W zespołach sportowych współdziałanie może dotyczyć m.in.: współdziałania graczy w grze (podczas realizacji różnorodnych kombinacji itp.), współdziałania na linii „trener/coach – sztab szkoleniowy (realizacja wspólnych działań służących rozwojowi zespołu), współdziałania na linii „zespół – klub” (realizacja celów klubowych, statutowych, organizacyjnych, podejmowanie wielu różnorodnych decyzji dotyczących zespołu itp.). 

Na skuteczność współdziałania zespołu wpływa wiele różnorodnych czynników mających swoje odniesienie m.in. w socjologii oraz psychologii 

  • Interakcje – wzajemne oddziaływanie na siebie osób, zjawisk, przedmiotów. 
  • Relacje, więzi – związane z interakcjami uczuć oraz postaw wobec siebie.
  • Komunikacja – werbalna lub niewerbalna, pozwalająca na przepływ informacji, wywieranie wpływów, naśladownictwo itp. Komunikacja odgrywa główną rolę w nawiązywaniu kontaktów między członkami zespołu, ustalaniu metody działania czy też porównaniu koncepcji współdziałania.
  • Spójność grupy – trwałość powiązań pomiędzy członkami zespołu oraz koncentracji na zadaniu. Spójność może być zadaniowa – polega na wspólnym nastawieniu się do osiągnięcia celu i koncentracji członków zespołu na wykonaniu zadania, a także spójność emocjonalna – dotyczy motywacji członków grupy w doświadczeniu relacji. 
  • Synergia – takie zestawienie dwóch lub więcej elementów, gdzie ich oddziaływanie daje większy skutek niż suma skutków wywołanych przez każdy z tych elementów oddzielnie (Pszczołowski, 1978). Zjawisko synergii przejawia się we wszelkich formach współdziałania, a celem każdego zespołu powinno być poszukiwanie i osiąganie tzw. efektów synergicznych. 
  • Osobowość poszczególnych osób – odpowiedni zespół cech mających wpływ na zachowania, sposób bycia. Najbardziej wskazane jest, aby były to osobowości skierowane na ludzi, relacje itp., ponieważ one będą najbardziej pomocne w skutecznym współdziałaniu.
  • Styl zarządzania przez coacha – pewne style zarządzania skierowane są bardziej na autokratyczne podejmowanie decyzji, inne na bardziej demokratyczne. Style, gdzie gracze mają więcej swobody w podejmowaniu decyzji i realizacji celów gry, będą lepiej wpływać na skuteczne współdziałanie (Mazur, 2021). 

Coaching zespołu zadaniowego

Efektywne stosowanie procesu coachingu zespołu zadaniowego, czyli stworzenie takiego zespołu, który stanowi zbiór trzech lub więcej osób współdziałających ze sobą i wzajemnie na siebie oddziałujących emocjonalnie, zmierzających do realizacji określonego zadania (Panfil, 2008) – a takimi właśnie są zespoły sportowe – polega na wykorzystaniu przez coacha różnorodnych kompetencji organizacyjnych i społecznych, ujawnieniu i wzmocnieniu efektów synergicznych, a dzięki temu – zwiększaniu efektywności działania tego zespołu. 

Skuteczny zespół zadaniowy charakteryzuje się następującymi cechami: 

  • optymalną liczebnością zespołu,
  • komplementarnymi umiejętnościami, 
  • wspólnym celem głównym i celami szczegółowymi,
  • wspólnym podejściem do realizowanych zadań,
  • wspólną odpowiedzialnością.

Osoba trenera/nauczyciela – coacha – a także pozostałych członków zespołu, posiada swój zestaw kompetencji i umiejętności, które w sposób szczególny wyznaczają możliwości działania, a tym samym określają silne i słabe strony tego zespołu. Coaching zespołu zadaniowego polega na działaniach zmierzających do poprawy efektywności zadaniowej tego zespołu. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na poszczególne zagadnienia zarządzania zespołem przez coacha sformułowane przez Katzenbacha i Smitha (2001). 

Jest to zbiór cech i działań wpływających na efektywność tego zespołu. Obejmuje następujące elementy: 

  • Znaczenie i aktualność celu ogólnego, celów szczegółowych oraz podejścia do działania. W zespole sportowym wszyscy członkowie zespołu wraz z coachem muszą wspólnie sformułować cel główny, cele szczegółowe i umiejętnie określać podejście do wykonywanych działań. Coach stanowi pewnego rodzaj „autorytet” w zespole i powinien wysuwać swoje propozycje rozwiązywania wszelkich sytuacji, jednak należy tu podkreślić, że nie powinny być one odbierane jako polecenia. Charles Duhigg (2016) w swoim opracowaniu przedstawił wiele przykładów efektywnych zespołów, a najbardziej efektywne z nich były te, gdzie członkowie zespołu czuli się swobodnie, mogli wysuwać swoje propozycje i swobodnie dzielić się swoimi przemyśleniami. Coach nie może zbyt ingerować w procesy zespołu, gdyż wówczas nie działa to z korzyścią na jego efektywność, jego polecenia mogą być zbyt przytłaczające i narzucające, a przez to często odbierane jako jedyna koncepcja rozwiązania sytuacji. 
  • Troska o pozostałych członków zespołu i wzajemne zaufanie. Coach musi dbać o dobro wszystkich członków zespołu. Musi potrafić stworzyć atmosferę wzajemnego zaufania, budować poczucie odpowiedzialności i istotności. Coach ma za zadanie udzielać wsparcia, pozytywnie wzmacniać, wyrażać swoje przemyślenia i konstruktywne uwagi, a co ważne – unikać sytuacji onieśmielania lub zniechęcania pozostałych członków zespołu. 
  • Skoncentrowanie uwagi na różnorodnych umiejętnościach i ich rozwoju. Zadaniem coacha jest nieustanna koncentracja na rozwijaniu umiejętności członków zespołu. Najważniejszymi z nich są umiejętności praktyczne, interpersonalne, umiejętność rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, umiejętności zespołowe. Coach powinien zachęcać do osobistego rozwoju każdego z członków zespołu, gdyż to wzmaga rozwój zespołu jako całości. Zadaniem coacha jest także przydzielanie nowych ról i zadań, w których członkowie będą nabywać nowe umiejętności, będą sprawdzać się w nowych rolach i rozwijać. 
  • Utrzymywanie kontaktów z ludźmi z zewnątrz i usuwanie przeszkód. Coach jest odpowiedzialny za komunikację z ludźmi z otoczenia i utrzymywaniem z nimi odpowiednich relacji. Coach musi stanowić „podporę” swojego zespołu, bronić jego interesów, odznaczać się odwagą w podejmowaniu trudnych decyzji, a także usuwać przeszkody, które mogłyby utrudniać działania zespołu i paraliżować jego pracę. 
  • Swoboda działania pozostałych członków zespołu. Swoboda w wyrażaniu swoich rozwiązań i pomysłów rozwija umiejętności członków zespołu, a także znacząco poprawia ich komfort pracy. Coach musi potrafić być doradcą i liderem w sytuacjach, gdy potrzebne jest jego wsparcie, ale także musi potrafić „usunąć się w cień”, aby dać innym swobodnie działać.

To tylko część elementów związanych z efektywnością zespołu. Należy jednak pamiętać, że zespoły różnią się od siebie i w każdym należy poszukiwać silnych i słabych stron, tak aby je stymulować oraz utrzymywać na odpowiednim poziomie lub poprawiać ich jakość. Każdy z tych elementów wpływa na poprawę efektywności, jednak nie można jednoznacznie wskazać, który jest najważniejszy, gdyż wszystko zależy od poszczególnych członków zespołu. 

Fazy i czynności w coachingu zespołowym

Coaching zespołowy obejmuje określone fazy i czynności, które muszą wystąpić, aby proces mógł być uznany za skuteczny. Jak już wspomniano na początku tego artykułu, ważne jest poznanie każdej z nich i umiejętne wdrożenie ich do swoich zespołów. W sporcie dzieci i młodzieży należy to robić bardzo ostrożnie, cały czas pamiętając o tym, jakie są podstawowe cele poszczególnych etapów, na których znajdują się młodzi sportowcy. 

  • Faza strukturalizowania zespołu s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy