Dołącz do czytelników
Brak wyników

Rozwój zawodowy

18 maja 2022

NR 54 (Maj 2022)

Dyspozycje osobnicze i ich wpływ na rozwój młodego sportowca

0 160

Wychowanie fizyczne ma za zadanie w sposób świadomy i zamierzony kształtować prawidłowe postawy w stosunku do ciała i funkcjonowania w społeczeństwie – tzw. postawy prospołeczne. Lekcja wychowania fizycznego często jest jedną z pierwszych okazji, kiedy młody człowiek styka się ze sportem, poznaje go i zaczyna rozwijać swoje umiejętności w różnorodnych dyscyplinach, a także usprawniać swój organizm pod kątem wszelkich zdolności motorycznych i koordynacyjnych.

W sporcie dzieci i młodzieży jednym z błędów najczęściej popełnianych stale przez trenerów jest zbyt wczesna specjalizacja dziecka, nadawanie pewnego rodzaju błędnych „łatek”, które nie pozwalają dziecku rozwijać swojego potencjału, a także zbyt wczesne odrzucenie dziecka od dyscypliny/drużyny i tym samym zniechęcenie go do uprawiania sportu. Tymczasem należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się w sposób mocno zindywidualizowany, bowiem każda osoba posiada inny zestaw umiejętności, cech, poziomu koordynacji, cech fizjologicznych itd. Wynika to głównie ze zróżnicowanego rozwoju poszczególnych układów organizmu, na co wpływ mają zarówno bodźce środowiskowe, jak i indywidualne uwarunkowania genetyczne (Superlak, 2008). Stosowanie zatem takich samych bodźców treningowych dla 12-latka, który ma 160 cm wzrostu i takiego, który ma 145 cm wzrostu, lub różniącego się np. masą ciała albo innymi cechami somatycznymi, nigdy nie przyniesie takich samych rezultatów. Różnice w rozwoju dotyczą więc praktycznie każdej cechy, umiejętności, ale występują także przy tworzeniu się odpowiednich dyspozycji do różnych dyscyplin sportowych. Dlatego ważne jest, aby skupić się na indywidualnym holistycznym rozwoju młodego sportowca, rozwijać wszystkie jego zdolności osobnicze, a w ramach kolejnych etapów kształtować dyspozycje specyficzne dla wybranej dyscypliny, cały czas mając na uwadze, że jest to długotrwały proces, którego finalnym efektem ma być maksymalnie rozwinięty potencjał sportowy w momencie wejścia sportowca w wiek seniorski w rozumieniu sportowym (tj. 18–19 lat). 

Każda dyscyplina sportowa ma swoją specyfikę i predysponuje sportowców o różnych cechach somatycznych i różnych dyspozycjach. Część dyscyplin wymaga od sportowców maksymalnie rozwiniętych predyspozycji motorycznych, takich jak szybkość, siła, wytrzymałość. Inne natomiast posiadają wiele zmiennych sytuacyjnych, gdzie ciężko jest jednoznacznie określić, które z predyspozycji mają największe znaczenie. Ważne jest wtedy ich umiejętne połączenie, które pozwala na optymalne rozwiązanie sytuacji i osiągnięcie wyznaczonego w danej dyscyplinie. 

W grach zespołowych najważniejszą cechą/zdolnością jest umiejętność gry, czyli najbardziej efektywnego i najbardziej racjonalnego rozwiązywania zaistniałych sytuacji „boiskowych”. Umiejętność gry wyznaczana jest przez tzw. dyspozycyjno-sytuacyjną możność działania (Panfil, 2012). Sytuacyjną możność wyznaczają sytuacje, w których działa gracz, czyli m.in.: poziom sportowy, działania partnerów, przeciwników, sposób gry, aktualny wynik, czas gry, reguły, zadania itp. (Panfil, 2006). Dyspozycyjna możność oznacza możliwości gracza wynikające z jego charakteru, fizjonomii, umiejętności, potencjału, które optymalnie wykorzystywane są do realizacji celu gry. Według Naglaka (2001) tymi możliwościami są m.in. zdolności motoryczne, uwarunkowania morfologiczne, sprawność umysłowa i osobowościowa gracza (Duda, 2008). 

POLECAMY

Predyspozycje, zdolności, dyspozycje

Każdy z nas rodzi się z pewnymi antropomotorycznymi predyspozycjami, które określane są jako elementarne cechy strukturalne i funkcjonalne organizmu, w znacznym stopniu uwarunkowane genetycznie i możliwe do pomiaru za pomocą metod specyficznych dla nauk podstawowych (Superlak, 2008, za: Szopa i wsp., 1996). Każda z dyscyplin sportowych wymaga od uczestników innych predyspozycji i ich połączenia. Rozwój każdej z predyspozycji i ich poziom pozwala dopiero na ocenę, czy dana osoba posiada wymagane predyspozycje na odpowiednim czy też ponadprzeciętnym poziomie do danej formy aktywności, np. sportów walki, gier zespołowych, gimnastyki, lekkoatletyki itp. 

Należy pamiętać, że predyspozycje każdego uczestnika sportu rozwijają się nierównomiernie, ale także łączą się ze sobą, tworząc pewnego rodzaju zdolności osobnicze wykorzystywane w ramach uprawianych dyscyplin sportowych. Szopa i wsp. (1996) określają zdolności motoryczne jako kompleksy predyspozycji uwarunkowane genetycznie i środowiskowo, ale funkcjonujące ze sobą we wzajemnej interakcji. Jednak patrząc przez pryzmat dyscyplin sportowych, gdzie istotne są czynniki sytuacyjne i to właśnie te sytuacje wyznaczają warunki działania danego sportowca, takie pojęcie zdolności nie będzie kompletne, ponieważ nie odnosi się ono właśnie do działania sytuacyjnego. 

Oceniając młodego sportowca, określając jego charakterystykę i próbując określić potencjał do gier zespołowych, należy pamiętać o zwróceniu uwagi na związki pomiędzy właściwościami (predyspozycjami) organizmu i ich konkretnym wykorzystaniem (działaniem) i osiąganym skutkiem. Panfil (2006, s. 50) definiuje, że: „jeżeli stwierdza się istotne związki pomiędzy cechą czy zdolnością a sprawnością działania, to cechy te czy zdolności będą rozumiane jako dyspozycje do działania w danej grze, wskazując na ich umożliwiający lub ułatwiający wpływ na realizowane działanie”. W przypadku braku takiego rodzaju relacji, a przy jednoczesnym ponadprzeciętnym rozwoju tych cech, możemy określić, że gracz cechuje się określonymi zdolnościami. Zależność tą bardzo dobrze tłumaczy rycina 1 Superlaka (2008).

Warto też zwrócić uwagę na to, że nie każda zdolność osobnicza wynikająca z predyspozycji stanie się dyspozycją do gry. Wykluczającym elementem zdolności, by móc je określić dyspozycjami, są sytuacje, gdzie dana zdolność będzie obniżać efektywność działania w konkretnej sytuacji albo nie będzie wpływać na jej wzrost. 
 

Ryc. 1. Hipotetyczny model identyfikowania dyspozycji do gry [źródło: E. Superlak, Dyspozycje osobnicze a umiejętność działania w grze zespołowej (na przykładzie gry w piłkę siatkową), 2008, s. 17]

 

 

  • Aby w pełni rozwijać potencjał młodych podopiecznych do wybranych dyscyplin sportowych, warto kształtować go, uwzględniając rozwój specyficznych dyspozycji. Dyspozycje to cechy lub zdolności, które są istotnie związane ze sprawnością działania, mające charakter umożliwiający lub ułatwiający osiąganie celów w dyscyplinie sportowej. Dyspozycje można podzielić na grupy składające się z różnych podobnych predyspozycji, których połączenie daje specyficzną, potrzebną w danej sytuacji dyspozycję do jej rozwiązania. Podział dyspozycji na grupy wygląda następująco: 
  • dyspozycje psychiczne – zawierające takie elementy, jak: motywacja, emocje, osobowość,
  • dyspozycje koordynacyjne – zawierające takie elementy, jak: dostosowanie motoryczne, równowaga, różnicowanie ruchów, czucie przestrzeni, rytmizacja, szybkość reakcji, 
  • dyspozycje kondycyjne – zawierające takie elementy, jak: szybkość, siła, wytrzymałość,
  • umysłowe – zawierające takie elementy, jak: podejmowanie decyzji, wiedza, inteligencja,
  • cechy konstytucjonalne – zawierające takie elementy, jak: wysokość ciała, masa ciała, wymiary ciała. 

W rozwoju dzieci i młodzieży wszystkie te zdolności rozwijają się nierównomiernie i w sposób mocno zindywidualizowany, zatem wykonywanie działań w specyficznych dyscyplinach nigdy nie będzie miało takich samych skutków ze względu na odmienną strukturę osobniczą i trwałości połączeń ze sobą tych różnych dyspozycji. Podczas wykonywania różnorodnych działań dyspozycje wchodzą ze sobą w różnego rodzaju interakcje, tworząc interdyspozycje. Interdyspozycje to: „układ wzajemnych relacji dyspozycji osobniczych, które w połączeniu wyznaczają występowanie nowej jakości (interdyspozycji), niebędącej prostą sumą poziomu dyspozycji ją tworzących” (Panfil, 2006, s. 49). Dyspozycje wpływają na wykonywanie różnorodnych działań, ale w sposób zróżnicowany u różnych osób. Tworzące się interdyspozycje tworzą efekty synergiczne, które pozwalają realizować skutecznie cele dyscypliny (Mazur, 2021). Relacje między grupami dyspozycji przedstawiono na rycinie 2. 

Ryc. 2. Model relacji pomiędzy grupami dyspozycji osobniczych [źródło: E. Superlak, Dyspozycje osobnicze a umiejętność działania w grze zespołowej (na przykładzie gry w piłkę siatkową), 2008, s. 17]


Kształtowanie się interdyspozycji osobniczych 

Aby pokazać, jak poszczególne dyspozycje wpływają na siebie i jak tworzą się różnorodne interdyspozycje, posłużymy się przykładem. Zawodnik piłki ręcznej wykonuje zwód, mijając przeciwnika i wykonuje rzut piłką nad blokiem w lewy dolny róg bramki. Przeanalizujmy, które elementy będą tu najważniejsze. Wykorzystane zostaną zarówno dyspozycje kondycyjne, koordynacyjne i oczywiście umysłowe. Wykonanie zwodu wynika z oceny sytuacji na boisku, wybranie odpowiedniego zwodu, który zaskoczy przeciwnika, wynika z różnorodności umiejętności technicznych i doświadczenia gracza. Wyskok...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy