Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacja prozdrowotna

17 maja 2021

NR 48 (Maj 2021)

Kształtowanie prawidłowej postawy ciała Edukacja prozdrowotna w codziennych czynnościach

29

Postawę ciała definiuje się poprzez układ odrębnych segmentów ciała w pozycji spionizowanej. Nieustanna praca grup mięśniowych pracujących na przemian pozwala na zachowanie pionowej, stabilnej postawy. Kreowanie właściwej statyki ciała prowadzi do uzyskania pozycji habitualnej, która będzie asystować zdrowiu i odpowiedniemu rozwojowi dziecka (Pausić i in., 2006).

Proces prawidłowego rozwoju postawy ciała jest narażony na zmiany patologiczne na każdym etapie życia człowieka. Te niepożądane zmiany ukazują się najczęściej w tzw. okresie krytycznym względem posturogenezy. Podczas nagłych przyrostów długościowych ciała, kończyn dolnych oraz stóp występuje okresowe osłabienie napięcia mięśniowo-więzadłowego. Dodatkowo przemieszcza się środek ciężkości ciała co skutkuje obniżeniem poziomu statyki. Uwidocznione zmiany prowadzą do nieprawidłowego ustawienia kręgosłupa, tułowia, kończyn dolnych oraz stóp. Nawet najmniejsze odchylenia mogą zwiastować wady postawy, które są efektem również niewystarczającej dawki aktywności ruchowej, zaburzeń odżywiania, a w szczególności przybierania niestosownych pozycji w trakcie pracy oraz podczas spędzania czasu wolnego (Lichota, 2015).

Zaangażowanie świadomości dziecka oraz osób je otaczających jest priorytetowe w procesie kształtowania prawidłowego nawyku postawy ciała. Obligatoryjne okazuje się wskazywanie wzorców poprawnej postawy oraz jej korzyści, niemniej ważne jest także przedstawienie skutków w aspekcie zdrowia oraz ogólnej sprawności (Pausić i in., 2006).

Proces metodyczny gimnastyki korekcyjnej jest złożony, wielopłaszczyznowy i długotrwały. Jest to tzw. proces reedukacji posturalnej. Określa sposób korekcji wad postawy, jak i kształtowania oraz odtwarzania właściwych nawyków ruchowych. Całościowa postawa ciała kierowana jest poprzez pryzmat pięciu odmiennych sfer, które wspólnie determinują ogólną prawidłowość postawy (Wilczyński, 2011):

POLECAMY

  • Sfera neurofizjologiczna – w tej sferze podmiotem jest nawyk nieprawidłowej postawy. Zazwyczaj wady mają podłoże statyczne, w ten sposób skutkują adaptacją do pozycji stojącej. Osoba z delikatnym odchyleniem od prawidłowości postawy nie zaznajamia się z tym stanem i nie odczuwa dyskomfortu, jednak w pozycji habitualnej, do której się przyzwyczaiła czuje się naturalnie.
  • Sfera kostno-stawowo-więzadłowa – tutaj istotą okazują się ograniczenia zakresu ruchu biernego w stawie (zablokowanie czynnościowe stawu). 
  • Sfera mięśniowa – w nawyku postawy należącym do zmian pojawi się dystonia mięśni współdziałających bądź symetrycznych. Rozciąganie i nadmierne napięcie grup więzadeł i torebek stawowych oraz nieproporcjonalnie rozmieszczone siły nacisku w układzie kostnym kręgosłupa.
  • Sfera środowiskowa – obejmuje kluczowe znaczenie dotyczące postawy ciała. W głównej mierze fundament tworzy jednak świadomość i aktywność posturologów. 
  • Sfera emocjonalno-wolicjonalna – ta sfera również odnosi się do postawy ciała oraz kształtu kręgosłupa. Dokładniej mowa tutaj o zależności między negatywnymi emocjami a napięciem mięśniowym (emocjonalne bloki mięśniowe). W momencie, gdy przeważają wady postawy na tle dystonicznym powiązanym z zaburzeniami napięcia mięśniowego, wyjątkowo cenne okażą się ćwiczenia mające na celu odprężenie oraz wyzwolenie od nadmiernego napięcia psychofizycznego. 

Proces terapeutyczny wad postawy powinien obejmować ćwiczenia rozluźniające oraz elementy edukacji świadomego czucia własnego ciała. Powyżej wymienione i opisane sfery istnieją w doborze metod postępowania korekcyjnego oraz należy uwzględniać je wszystkie równomiernie. 

Proces reedukacji posturalnej obliguje do harmonijnego powiązania elementów biologicznych z humanistycznymi. Ponadto prawidłowe postępowanie korekcyjne warunkuje zasób wiadomości z zakresu zagadnień metodycznych. Dobór metody odpowiedzialnego oraz konsekwentnie wykorzystywanego postępowania korekcyjnego przypisany jest zasadom panującym w wychowaniu fizycznym oraz w rehabilitacji ruchowej (Wilczyński, 2011).

Typuje się następujące zasady reedukacji posturalnej (Nowotny, Saulicz, 1998): 

  • Zasada nie szkodzić – primum non nocere – generalna zasada terapii. Odnosi się do wszystkiego, gdzie podmiotem jest zdrowie człowieka, a więc w postępowaniu korekcyjnym.
  • Zasada powszechności, wczesności, kompleksowości i systematyczności – to wiodące zasady rehabilitacji. Zasada powszechności realizuje udzielenie pomocy każdej osobie, która wymaga postępowania korekcyjnego u podstaw, co poprzedza diagnostyka. Zasada wczesności – szybsze rozpoczęcie działań podnosi skuteczność. Zasada kompleksowości obejmuje trudniejsze przypadki, w których same ćwiczenia korekcyjne nie będą przynosiły znacznych rezultatów. Zazwyczaj koniecznością jest użycie dodatkowych pomocy (np. czynników fizykalnych, przedmiotów ortopedycznych czy operacji). Zasada systematyczności jest gwarancją efektywności wykonywanych zaleceń.
  • Zasada podmiotowego traktowania – osoba objęta procesem terapeutycznym wad postawy jest aktywnym oraz świadomym współtwórcą procesu odpowiedzialnego kształtowania własnego ciała. 
  • Zasada indywidualnego doboru środków postępowania korekcyjnego – na podstawie dokładnej diagnozy, planu postępowania korekcyjnego oraz sprecyzowanych celów dokonuje się racjonalnego doboru wszelkich środków.
  • Zasada dostępności – stopniowania trudności – obliguje do dopasowania postępowania korekcyjnego m.in. do wieku oraz poziomu sprawności osoby poddawanej terapii. 
  • Zasada współpracy z najbliższym otoczeniem osoby poddawanej postępowaniu korekcyjnemu – odpowiada za skuteczność terapii. Ma na celu ciągłe  i wielostronne oddziaływanie na postawę dziecka oraz wspólną pracę zleconych ćwiczeń w domu. 

Podczas procesu kompleksowych działań korekcyjno-kompensacyjnych priorytetowe jest kształtowanie świadomości i bezwzględnej uwagi na zachowaniu prawidłowej postawy ciała szczególnie w czasie wykonywania wszelkich codziennych czynności. Wypracowanie tego nawyku wymaga spójności działań środowiska domowego, placówek oświatowo-wychowawczych, jednak w głównej mierze, do aktywności oraz bezwzględnej uwagi obliguje się samą osobę z wadą postawy. Korzystny wpływ w trakcie kształtowania odruchów prawidłowej postawy ciała przejawia (Kasperczyk, 2000):

  • uświadomienie o rodzajach wad oraz objaśnienie ujemnych skutków jej istnienia;
  • wdrożenie przeanalizowania potrzeb oraz nauczenie adaptacji prawidłowej postawy ciała we wszystkich pozycjach, jak i w czasie wykonywania rozmaitych czynności (autokorekcja);
  • zmierzanie do ukierunkowania umiejętności przyjmowania korzystnej postawy ciała z wykorzystaniem czucia głębokiego oraz osiągnięcia wytrzymałości posturalnej (tj. zdolności do długotrwałego zachowania postawy skorygowanej przy jednoczesnym zwalczaniu wszelkich nawyków niestosownych);
  • egzekwowanie poprawności postawy odcinkowo i całościowo za pośrednictwem lustra, testu ściennego oraz współćwiczącego.

Kręgosłup, jako organ osiowy, stabilizuje z jednej strony wyprostowaną pozycję człowieka, z drugiej strony musi pozwalać na konieczne ruchy. Najbardziej ruchliwy i obciążony jest odcinek kręgosłupa szyjnego i lędźwiowego. Objawy zużycia spowodowane starzeniem się, prowadzą do zmniejszenia się ogólnej jakości na tych odcinkach już znacznie wcześniej. Chociażby w efekcie przyjmowania niekorzystnych nawyków postawy w ciągu dnia (czy to w pozycji siedzącej, leżącej, a co najgorsze w pozycji stojącej), co sprzyja nadmiernemu obciążeniu od ucisku osiowego. Jednak w dalszej kolejności nastąpić może pogorszenie jakości tkanki krążka międzykręgowego z utratą funkcji buforowej – określane jako uszkodzenie krążka międzykręgowego (dysku). Idące za tym mechaniczne przeciążenie małych stawów kręgowych powoduje przedwczesne ich zużycie i bóle krzyża. Główną przyczyną tych procesów zużycia są m.in.: jednostronne obciążenia kręgosłupa, długie siedzenie, stanie, pozycje wymuszone lub pozycja pracy z przechyleniem ciała do przodu oraz podnoszenie i dźwiganie ciężarów. Najbardziej narażonym odcinkiem organu osiowego jest dolny kręgosłup lędźwiowy. Pomimo że pod względem anatomicznym jest on najsilniej ukształtowany, podlega silnym obciążeniom, co powoduje nasilenie objawów zwyrodnieniowych.

Przyczyną tego, że coraz więcej młodych ludzi skarży się na ból pleców, jest zbyt słaby gorset mięśniowy (mięśnie posturalne, jak: brzucha, miednicy, ud, grzbietu oraz pośladkowe). Dobrze rozwinięte mięśnie grzbietu, brzucha i pośladkowe oraz odpowiednie postępowanie odciążające kręgosłup, są w stanie przejąć funkcję ochronną, stabilizując dane elementy ruchowe, zmniejszając obciążenie krążków międzykręgowych oraz stawów kręgowych i tym samym zapobiegając bólom pleców.

Niewłaściwa postawa ciała, przede wszystkim postawa lordotyczna wraz z obwisłymi powłokami brzusznymi, prowadzi do przeciążenia dolnych partii kręgosłupa. Każda postawa ciała odbiegająca od postawy fizjologicznej kręgosłupa bardzo obciąża krążki międzykręgowe, ścięgna, stawy i mięśnie szczególnie przy gwałtownych ruchach przy jednoczesnym podnoszeniu ciężarów. Szczególnie w tych przypadkach bardzo istotne jest w pierwszej kolejności zgodnie z zasadą reedukacji posturalnej – rozciągać mięśnie przykurczone, a następnie wzmacniać mięśnie osłabione poprzez odpowiedni dobór ćwiczeń treningowych. Dzięki temu, wadliwe postawy są korygowane. Do aktywnego treningu należy włączyć w szczególności ramiona, mięśnie brzucha i pośladków, ponieważ spełniają one funkcję stabilizującą. 

Kształtowanie prawidłowej postawy poprzez dobór właściwych ćwiczeń korygujących wspomoże redukcję obciążenia kręgosłupa. Krążki mię...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy