Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia sportu

27 listopada 2018

NR 34 (Listopad 2018)

Różne oblicza lęku i jego przełamywanie w wychowaniu fizycznym

0 181

Głównym celem szkolnego wychowania fizycznego jest przygotowanie młodego człowieka do aktywnego uczestnictwa w kulturze fizycznej. Podstawą teoretyczną takich działań jest program nauczania wychowania fizycznego zawierający niezwykle bogaty w treści o zdrowiu, sporcie czy innych formach ruchu zbiór zaplanowanych w czasie zadań dostosowanych do wieku, poziomu sprawności, płci czy nawet infrastruktury szkoły. Określona tematyka realizowana jest w jednolitych grupach wiekowych (klasach), w których uczestnicy podczas zajęć ze sobą współpracują oraz rywalizują. W wyniku takich działań dochodzić może do powstawania konfliktów. Lekcja wychowania fizycznego zatem to oddziaływanie czynników osobowych i pozaosobowych, jednak z wyraźną przewagą tych pierwszych [3]. Zadaniem nauczyciela prowadzącego nauczanie jest rozpoznanie każdej uczniowskiej grupy: jej właściwości, zainteresowania, ulubione ćwiczenia, jednostki uzdolnione, słabsze ruchowo, przywódcy formalni i nieformalni, czy poziom nauki.

Sytuacje wywołujące lęk w wychowaniu fizycznym i sporcie

Lęk przed dużym wysiłkiem
W zależności od tematyki lekcji i realizowanej dyscypliny jego intensywność może przybierać różne wartości. Najmniej lubiane wśród dzieci i młodzieży są wysiłki trwające przez dłuższy czas, wykonywane bez przerw odpoczynkowych. Należą do nich m.in. biegi, pływanie i inne formy ruchu, w których odpoczynek zaplanowany jest dopiero po dłuższym okresie. Istotą zachęcenia i odpowiedniego przygotowania uczniów do tego rodzaju ćwiczeń ciągłych jest stopniowe wdrażanie do wysiłku poprzez łagodne wydłużanie czasu trwania pracy, a następnie łagodne podwyższanie intensywności. Przy zastosowaniu takiej metody, każdy człowiek bezpiecznie przygotuje organizm do dłuższego wysiłku, przy którym odczuwalny będzie korzystny dla zdrowia (szczególnie układu krążenia i oddychania) efekt końcowy – poprawa wydolności.

Lęk przed piłką
Program wychowania fizycznego na każdym poziomie edukacji zawiera szereg dyscyplin, w których podstawowym sprzętem do ćwiczeń jest piłka. Okazuje się jednak, że nawet tak niegroźny z wyglądu przybór może wywoływać u niektórych uczniów pewne obawy, niepewność i lęk. Ćwiczenia wykonywane w nieprawidło-
wy sposób (niedokładny, nieuważny), np. zbyt silne kopnięcia przy podaniach czy strzałach do bramki, rzuty, dynamiczne i jednocześnie nieprecyzyjne zbicia są związane ze strachem pojawiającym się wśród najsłabszych fizycznie dzieci. W dalszej perspektywie okazuje się, że wychowanie fizyczne to dla nich najtrudniejszy przedmiot w szkole.
Na początkowym etapie nauczania techniki gier zespołowych poszczególne podania, rzuty czy kopnięcia należy wykonywać precyzyjnie, a można to uzyskać przy zwolnionym tempie oraz wykorzystaniu tylko ograniczonego zakresu siły i szybkości. Dzięki  stopniowemu opanowywaniu poznanych elementów wzrasta dynamika ruchu ćwiczącego. Największy poziom zdolności motorycznych obserwuje się podczas rywalizacji sportowej, która wiele osób motywuje do maksymalnego wysiłku.
Uczniowie ćwiczący systematycznie na lekcjach stopniowo przyswajają wybrane umiejętności techniczne. Wraz z nimi poprawia się też ich motoryka w tym zakresie. Problem związany z lękiem przed silnym uderzeniem piłką dotyczy szczególnie osób, które z różnych przyczyn nieregularnie uczestniczą w lekcjach wychowania fizycznego. Niepełny zakres opanowania czynności ruchowych nie daje im pewności i precyzji w wykonaniu konkretnych ćwiczeń. Te braki są szczególnie widoczne w rywalizacji sportowej. Ograniczone uczestnictwo wpływa również niekorzystnie na rozwój biologiczny i fizyczny młodego człowieka związany z kształtowaniem zdolności motorycznych.
W przełamaniu bariery lęku przed piłką pomoże zatem zachęcanie do regularnego uczestnictwa w zajęciach ruchowych, w tym różnego rodzaju sportowych zajęciach dodatkowych, które nie tylko wpływają korzystnie na poprawę sprawności, ale również zwiększają częstotliwość kontaktu z przyborem (z piłką) i pozostałymi uczestnikami, co w naturalny sposób zwiększa pewność wykonania zadań. 

Lęk przed trudnym ćwiczeniem, sprzętem
Dyscypliny zaliczane do podstawy programowej przedmiotu to m.in. gimnastyka i lekkoatletyka, do realizacji których wymagany jest (czasem) specjalistyczny sprzęt. Technika określonych ćwiczeń wiąże się również z określonym poziomem sprawności fizycznej, który pozwoli uczniom poprawnie i bezpiecznie wykonać zadania ruchowe. Gimnastyczny skok przez kozła czy skrzynię, przerzut bokiem, przewroty, wymyk i odmyk jest możliwy do wykonania nawet przez słabsze fizycznie osoby, przy prawidłowej asekuracji nauczyciela. Z różnych przyczyn nie zawsze taka asekuracja występuje lub jest właściwa, np. nieodpowiednie przygotowanie nauczyciela, duża różnica masy ciała między nauczycielem a uczniem, niski poziom sprawności/koordynacji ruchowej ucznia. Brak prawidłowej asekuracji może być u dzieci przyczyną lęku. Lęk pojawiać się też może przy nieodpowiednio prowadzonej metodyce nauczania, pomijającej istotne ćwiczenia, m.in. oswajające ze sprzętem i przygotowujące stopniowo do opanowania techniki.
Lęk wywołuje też znany wszystkim sprzęt lekkoatletyczny typu płotki, poprzeczka, sprzęt do rzutów i ćwiczenia z nimi związane. Odpowiedni poziom motoryki ucznia i stosowanie zasad dydaktyki podczas nauczania ruchu (techniki) pozwolą stopniowo zapoznać się z nowym sprzętem, z kolejnymi ćwiczeniami, a także własnymi możliwościami fizycznymi. Wzrost stopnia trudności zazwyczaj mobilizuje uczniów do wykonania zadania. Najlepszym sposobem do pokonania lęku (lub przynajmniej obniżenia jego poziomu) będzie zatem zastosowanie właściwej metodyki, a w razie potrzeby – odpowiedniej asekuracji.

Pamiętaj!

W czasie zajęć sportowych należy otaczać szczególną opieką dzieci i młodzież słabiej rozwiniętą fizycznie i mniej sprawną ruchowo. Jednak ochraniając uczniów, należy kierować się zasadą „ochraniaj nawet najlepiej ćwiczącego”. Ćwiczący powinni wiedzieć, jak wygląda technika trudniejszych ćwiczeń, i orientować się, który fragment ćwiczenia może im się nie udać i jakie w tym wypadku należy zastosować środki ostrożności. Uczniom słabszym fizycznie w czasie ćwiczeń na przyrządach należy zapewnić pewną (najlepiej nauczycielską) ochronę [2], dobierać ćwiczenia w zależności od aktualnej wydolności i dyspozycji uczniów, stopnia usprawnienia oraz warunków zewnętrznych. Przy indywidualizowaniu stopniować trudności poszczególnych ćwiczeń.

Lęk przed ośmieszeniem
Uczniowie stanowią niezwykle zróżnicowane środowisko społeczne. W zakresie poziomu sprawności fizycznej ta różnorodność jest również olbrzymia nawet w odniesieniu do jednej klasy bądź grupy będącej w podobnym wieku. Niski poziom umiejętności ruchowych oraz zdolności motorycznych najsłabszych dzieci może być przyczyną lęku przed odrzuceniem. Utrudnienia w aktywności stanowią też problemy zdrowotne, m.in. astma, alergie, choroby układu krążenia, wady postawy, cukrzyca. Niezrozumienie sytuacji dziecka z ograniczoną sprawnością wywołuje niejednokrotnie negatywne reakcje rówieśników, takie jak ośmieszanie, krytykowanie, wytykanie. Mogą one być przyczyną rezygnacji najsłabszych z uczestnictwa w lekcjach wychowania fizycznego (początkowo wycofanie prowadzące do długoterminowego zwolnienia lekarskiego).
Zapobiegać takim sytuacjom powinien przede wszystkim nauczyciel, który podczas zajęć ma obowiązek obserwować nie tylko aktywność dzieci, ale przede wszystkim reakcje, zachowania i wspólne działania oraz bezpośrednie kontakty między ćwiczącymi. Interweniowanie w odpowiednim momencie, wyjaśnianie sytuacji spornych oraz wspieranie najsłabszych, a także zachęcanie do regularnych ćwiczeń, powinno przełamać barierę lęku, a dodatkowo zlikwidować niechęć osób sprawnych do współdziałania ze wszystkimi rówieśnikami niezależnie od ich poziomu sprawności czy umiejętności.

Lęk przed odrzuceniem (wybór do drużyn/rozgrywek)
Lęk przed kontaktami z rówieśnikami podczas ćwiczeń, gier sportowych

Ważnym elementem lekcji WF jest rywalizacja. Zaró...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy