Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacja prozdrowotna

10 marca 2022

NR 53 (Marzec 2022)

Wykorzystanie walorów turystyczno-krajoznawczych wycieczek szkolnych w procesie dydaktyczno-wychowawczym. Szlakiem od teorii do praktyki

0 114

Każdy człowiek czuje się lepiej, gdy jest zdrowy, sprawny fizycznie i wysportowany, a gdy sprawność naszego ciała zaczyna szwankować, popadamy w przygnębienie, pesymizm i nic nam nie wychodzi. Nikogo nie trzeba dzisiaj przekonywać, jak istotną rolę spełnia ruch w codziennym życiu człowieka i jak ogromny ma wpływ na kształtowanie postawy i sprawności fizycznej młodych ludzi oraz na „rzeźbienie” ich osobowości i tożsamości.

Stagnacja ruchowa – obecnie nasilona przez pandemię, niewłaściwe nawyki żywieniowe oraz postęp technologiczny stały się przyczyną występowania wielu chorób cywilizacyjnych: otyłości, cukrzycy, nadciśnienia, wad postawy, chorób układu krążenia, depresji.

W dobie intensywnego rozwoju technologii i cyfryzacji ważne jest, by wpoić młodym wychowankom potrzebę wykonywania ruchu. 

Jednym z zadań szkoły jest przygotowanie młodego człowieka do dorosłości. Znaczny udział w tym działaniu ma nauczyciel wychowania fizycznego, którego rolą jest wdrożenie ucznia do nieograniczonego i zamierzonego poruszania się po różnorakich obszarach kultury fizycznej, w tym turystyki. Można zatem rzec, że wszystko zaczyna się w szkole – także przygoda z turystyką. Jej źródeł można dopatrywać się w szkolnym krajoznawstwie, które powinno być początkiem do bycia świadomym turystą, który angażuje się w poznawanie swojego regionu, kraju oraz interesuje się ochroną jego dóbr naturalnych i kulturowych.

POLECAMY

Czym jest zatem owa turystyka?

Słowo „turystyka” pochodzi od francuskiego wyrazu tour, który oznacza wycieczkę lub podróż kończącą się powrotem do punktu wyjścia. Najczęściej jednak spotykaną definicją turystyki jest następujące określenie: „Turystyka obejmuje ogół czynności osób, które podróżują i przebywają w celach wypoczynkowych, służbowych lub innych nie dłużej niż rok bez przerwy poza swoim codziennym otoczeniem”. 

Turystyka niesie ze sobą szeroki wachlarz korzyści nie tylko tych fizycznych, widocznych gołym okiem, ale również duchowych. Jest elementem życia, sposobem poznawania przyrody, ludzi, kultury, daje także możliwość aktywnego odpoczynku, relaksu, regeneracji sił, zaspokaja potrzebę ruchu oraz podnosi sprawność fizyczną. Uprawianie turystyki wyrabia aktywną postawę, uczy pokonywania trudności, wytrwałości, usuwa obawy przed wysiłkiem, odkrywa ukryte pokłady odwagi i solidarności, mobilizuje zdolności do przystosowania się w nowych warunkach i sytuacjach oraz wyrabia nawyki do zmiany. Turystka jest także środkiem formowania uczuć i kształtowania psychiki poprzez dostarczanie niezapomnianych wrażeń, radości, przeżyć; uwrażliwia na piękno. Poznawanie świata poprzez turystykę jest zasadniczym elementem jej wychowawczej funkcji. Sprzyja bowiem kształtowaniu się określonych postaw ludzi wobec różnych sfer rzeczywistości – postaw altruistycznych, życzliwości i sympatii, przyjaźni wobec ludności odwiedzanych krajów, a także wobec innych współuczestników wycieczek. Ponadto stwarza okazje do działania twórczego, uczy wykonywania określonych zadań wynikających z przydziału pracy w zespole, umożliwia zdrową rywalizację oraz regeneruje siły i potęguje energię. Ma także duży wpływ na rozwój intelektualny, pomaga w kompensacji niepowodzeń w szkole.

Działalność turystyczno-krajoznawczą dzieci i młodzieży regulują następujące ustawy i rozporządzenia:

  • zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 listopada 2001 r. w sprawie warunków i sposobów organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki,
  • ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty,
  • ustawa z dnia 19 marca 2009 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw,
  • ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych,
  • ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, 
  • ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej,
  • rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 maja 1997 r. w sprawie określenia warunków bezpieczeństwa osób przebywających w górach, pływających, kąpiących się i uprawiających sporty wodne,
  • rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 28 czerwca 2001 r. w sprawie przewodników turystycznych i pilotów wycieczek,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 września 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i warunków prowadzenia działalności w zakresie rekreacji ruchowej,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 21 stycznia 1997 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełnić organizatorzy wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej, a także zasad jego organizowania i nadzorowania,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2001 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 sierpnia 2009 r. w sprawie dopuszczalnych form realizacji dwóch godzin obowiązkowych zajęć wychowania fizycznego.

Turystykę szkolną można realizować na wiele sposobów: podczas wycieczek klasowych, rajdów, lekcji wychowania fizycznego, jak również zajęć pozalekcyjnych czy w ramach działalności szkolnych kół turystycznych.

Zdaniem Heleny Gutowskiej wycieczka szkolna „jest źródłem wrażeń i spostrzeżeń niezbędnych do pracy umysłowej, tworzenia pojęć, rozwijania mowy, może również dostarczyć wzorców postępowania”.

Nieco bardziej rozbudowaną definicję wycieczki szkolnej podaje M. Drogosz: „Słowo wycieczka kryje w sobie tajemniczą siłę i bez względu na wiek wywołuje szybsze bicie serca. Wycieczka wytwarza wśród uczestników atmosferę oczekiwania na przygodę, spotkania z czymś nowym. Jest formą dodatkowego źródła wiadomości dostarczającego przeżyć i wzruszeń, a także konfrontacją informacji podręcznikowych z rzeczywistością bezpośrednio obserwowaną, zgodnie z powiedzeniem, że lepiej raz zobaczyć, niż dziesięć razy o tym przeczytać”. 

Wycieczki kryją w sobie mnóstwo aspektów humanistycznych i filozoficznych. Najważniejsze z nich tworzą triadę: piękno – prawda – dobro. 

Jednak aby wycieczki turystyczno-krajoznawcze przynosiły spodziewane efekty, należy skupić się zarówno na ich celach poznawczych, wychowawczych i zdrowotnych. 

Zatem w ramach celów poznawczych należy:

  • rozwijać zainteresowania i uzdolnienia, 
  • rozwijać zdolności obserwacyjne i umiejętność dostrzegania zjawisk przyczynowo-skutkowych, 
  • kształtować nawyki prawidłowego wykorzystania walorów środowiska geograficznego dla życia człowieka, 
  • rozbudzać nawyki samokształceniowe, 
  • świadomie ukierunkować wycieczki turystyczno-krajoznawcze na powtórzenie i pogłębienie już posiadanej wiedzy,
  • łączyć zdobytą w szkole wiedzę z praktyką oraz umożliwiać uczniom samodzielne sprawdzenie zdobytej wiedzy podczas zajęć praktycznych,
  • poznawać sposoby aktywnego wypoczynku na świeżym powietrzu, 
  • uczyć samodzielnego i racjonalnego myślenia i krytycyzmu. 

Niezmiernie ważne są również cele wychowawcze, które z kolei powinny wyrażać się w: 

  • rozbudzaniu uczuć patriotycznych, 
  • wyrabianiu postawy obywatelskiej, 
  • kształceniu umiejętności oraz skłonności do myślenia i reagowania na różne zjawiska w kategoriach dobra ogółu, 
  • wyrobieniu postawy opiekuńczej, 
  • tworzeniu postaw otwartych na współdziałanie w ramach grupy i kulturę bycia,
  • wdrożeniu do poszanowania elementarnych zasad dyscypliny społecznej i harmonijnego współżycia w drodze tolerancji, 
  • rozwijaniu tendencji do przestrzegania etycznych zasad, prawdomówności, dotrzymywania słowa, uczciwości, życzliwości, uprzejmości, 
  • wyrobieniu zdolności adaptacji do nowych warunków i sytuacji.

Jak wspomniano wyżej, należy także pamiętać o celach zdrowotnych i rekreacyjnych szkolnej działalności turystyczno-krajoznawczej, w których przede wszystkim dominują: aktywność fizyczna, wypoczynek na świeżym powietrzu, czyli hartowanie organizmu. 

Idąc dalej, bardzo ważna jest rola osoby, która podejmuje się prowadzenia wycieczki i zapewnienia jej uczestnikom właściwych warunków. Osoba ta powinna posiadać odpowiednie uprawnienia, zgodne z obowiązującymi przepisami, a także stosować podczas prowadzenia wycieczek następujące zasady:

  • znajomość i stosowanie przepisów bezpiecznego uprawiania turystyki, 
  • prowadzenie zajęć zgodnie z programem wycieczki,
  • przestrzeganie przepisów ruchu drogowego i zapewnienie odpowiednich warunków podczas przejazdu autokarem,
  • dawkowanie wysiłku, 
  • uwzględnianie hartowania organizmu, 
  • właściwe przekazywanie wiedzy krajoznawczej, by zapobiec znużeniu psychicznemu,
  • dbanie o prawidłowe żywienie  i higienę osobistą uczestników, 
  • przekazywanie zasad bezpieczeństwa podczas aktywności turystycznej.

Dlaczego zatem wycieczka szkolna?

Nie ma wątpliwości, że wycieczki szkolne to bardzo atrakcyjne i efektywne formy pracy z dziećmi i młodzieżą, które korzystnie wpływają zarówno na zdrowie psychiczne, jak i fizyczne uczestników. Wielu nauczycieli zalicza je do zasadniczych form kształcenia, za pośrednictwem których proces nauczania/uczenia się przebiega niesłychanie łatwo. Ponadto podczas wędrówek z dziećmi i młodzieżą można kształtować w nich zachowania proekologiczne, czyli odpowiedzialność za środowisko naturalne, opiekuńczość w stosunku do dzieł natury. Modelowaniu ulegają również postawy prospołeczne, m.in. wrażliwość emocjonalna, bezinteresowność oraz uczuciowy stosunek do wszelakich zjawisk życia społecznego. Dodatkowo kształtują się w nich postawy prokulturowe, takie jak zainteresowanie kulturą regionu czy też umiłowanie piękna. Wędrówki piesze umożliwiają także regenerację sił, czynny wypoczynek oraz relaks. Ważną ich rolą jest także podnoszenie sprawności fizycznej młodzieży oraz popularyzowanie zdrowego stylu życia.

Natomiast wycieczki turystyczno-krajoznawcze są formą lekcji w terenie, które wprowadzają, rozszerzają lub utrwalają nabytą wiedzę, rozwijają zainteresowania oraz sprawdzają teoretyczną wiedzę o świecie. Wycieczki te służą nie tylko do nawiązywania bezpośredniego kontaktu z przyrodą, ale również mają za zadanie rozwijać uzdolnienia i zainteresowania, wzmacniać kontakty uczeń – nauczyciel, uczeń – uczeń, czyli integrować zespół klasowy i tworzyć właściwe relacje między uczestnikami wycieczki. Są również ważnym elementem wychowania obywatelskiego i patriotycznego, pokazują związki jednostki ze społeczeństwem i jego historią, uczą ciekawości świata i przyrody.

Nie da się nie zauważyć, że poprzez organizację różnych form turystyki uczeń ma możliwość zdobycia takich umiejętności, jak np.: posługiwanie się kompasem, określenie stron świata, czytanie oraz interpretowanie mapy, jak również rozbudzenia zamiłowania do turystyki oraz świadomego i odpowiedzialnego udziału w ruchu turystycznym na poziomie szkoły, a później w życiu dorosłym. Organizowanie wędrówek pieszych w formie zabawy, gry czy wykonania określonego zadania angażuje różne grupy mięśniowe, dzięki czemu pomaga w poprawianiu sprawności fizycznej. Należy jednak pamiętać, iż muszą to być takie formy aktywności, które zmuszają do zwiększonego wysiłku fizycznego. Nie uzyska się tego celu, gdy w ramach zajęć turystycznych uczeń będzie jedynie zwiedzał ciekawe miejsca. Zajęcia odbywające się w lesie (rajdy, gry terenowe, marsze i biegi na orientację), nad jeziorem czy w górach uczą odpowiedniego zachowania uwzględniającego zasady ochrony środowiska naturalnego oraz właściwego korzystania z walorów otaczającej człowieka przyrody. Podejmowanie takich działań wyzwala kreatywność, poczucie zaradności, ale także pokazuje istniejące w człowieku słabości. To wszystko może pomóc w kształtowaniu charakteru czy budowaniu samooceny ucznia. Wspólna praca wytwarza więź grupową, uczy solidarności, odpowiedzialności za podjęte decyzje i czyny, jak również troski względem osób potrzebujących pomocy. Wycieczki szkolne nastawione na aktywność turystyczno-krajoznawczą są okazją do pokazania, jak zdrowo, mądrze i ciekawie można spędzić czas wolny, zaspokajając potrzeby poznawcze, rozwijając swoje zainteresowania oraz hartując organizm w różnych warunkach pogodowych.

Jak widać, wycieczki szkolne służą przede wszystkim wzbogacaniu wiedzy zdobytej w czasie zajęć lekcyjnych, rozwijaniu zainteresowań różnymi dziedzinami życia, poznaniu ojczystego kraju, rozbudzaniu zainteresowań tradycją narodową. Odgrywają także ważną rolę w rozwoju sprawności fizycznej poprzez aktywny wypoczynek, dzięki czemu wzmacniamy swoje zdrowie.

Kilka słów o tym, jak zaplanować wycieczkę szkolną

Podczas planowania turystyczno-krajoznawczych wycieczek szkolnych należy uwzględnić ich charakter, treść i metodykę. Tutaj ogromne znaczenie ma odpowiedni wybór trasy, która powinna być związana z zainteresowaniami uczestników i odpowiednia do ich możliwości psychofizycznych. Należy tak przygotować wycieczkę, by była ciekawa, przyniosła mnóstwo emocji, by wszyscy uczestnicy byli zaangażowani i nie mogli się doczekać kolejnej wyprawy. Planując wycieczkę, trzeba kierować się podstawowymi celami poznawczymi, wychowawczymi i zdrowotno-rekreacyjnymi. Warto w ten proces wdrożyć uczniów, gdyż istnieje ścisła zależność między ich zaangażowaniem a końcowym rezultatem. Im bardziej organizacja wycieczki, jej trasa, oczekiwania będą przez uczniów akceptowane, tym owocniejszy przyniesie ona efekt oraz znacząco wpłynie na kształtowanie się sfery poznawczej.

Dynamicznie zmieniająca się sytuacja społeczna, gospodarcza i polityczna w Polsce i na świecie wymaga od dorosłych, a zwłaszcza rodziców i pedagogów, poszukiwania nowych form działania w wypełnianiu zadań na rzecz optymalnego przygotowania dzieci i młodzieży do życia w społeczeństwie. Współczesny człowiek żyjący w świecie ciągłych przewartościowań, dynamicznego rozwoju technologii i jednocześnie dużego zagrożenia ekologicznego, w sytuacjach nasilających się chorób cywilizacyjnych, a także chaosu w dziedzinie systemów wartości, musi być inaczej przygotowany do życia. 

To także trzeba wziąć pod uwagę, organizując wycieczkę.

Obecnie dość powszechny jest obraz młodego człowieka, którego wręcz pochłonął wirtualny świat, dlatego tak bardzo ważny jest rozwój zainteresowań uczniów. Już od najmłodszych lat należy stworzyć mu warunki, by poznał świat przyrody. Zainteresowania przyrodnicze dają możliwość poznania piękna otaczającej przyrody, uczą dostrzegania różnorakich zależności występujących w otaczającym nas środowisku oraz sprzyjają harmonijnemu rozwojowi dzieci i młodzieży. Wyciec...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy