Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

17 lipca 2018

NR 32 (Maj 2018)

Aktualne zadania nauczyciela na lekcjach WF

0 412

„Przyszłość należy do narodów, które najlepiej wykorzystają potencjał swej młodzieży. A uda się to tym w szczególności, którzy mają światłych i odpowiedzialnych nauczycieli” (Thomas 1969, s. 9).
 

Maciej Demel (1973) dostrzega nauczyciela jako światłego doradcę i przyjaciela młodzieży, który uczy teoretycznie i praktycznie, jak żyć zgodnie z normami higieny, dzielić czas między pracę i wypoczynek, kształtować ciało, doskonalić zdrowie, pielęgnować urodę.

Przytoczone powyżej dwa opisy ról nauczycieli pokazują, jak wiele oczekuje się od współczesnego uczącego, w tym również nauczyciela wychowania fizycznego. Analizując powyższe słowa trudno nie odnieść wrażenia, że liczy się na to, że nauczyciel nie będzie tylko przysłowiowym panem z gwizdkiem i stoperem, skupionym na „oćwiczaniu” lub „trenowaniu” swoich uczniów, ale wyjdzie poza te stereotypy i stanie się prawdziwym przewodnikiem młodzieży po obszarze kultury fizycznej i zdrowia. Uświadomienie i wypełnienie tej roli jest jednym z zadań stojących przed współczesnym nauczycielem wychowania fizycznego.

Niniejszy artykuł ma na celu wykazanie, że nauczyciel wychowania fizycznego posiada potężny oręż wpływu na młodego człowieka, zarówno w sferze jego cielesności i zdrowotności, jak również w obszarze aksjologii. Oczekiwane pozytywne efekty jego działań powinny być widoczne po ustaniu obowiązku szkolnego względem ucznia. Kiedy tenże samodzielnie będzie chciał podejmować działania związane z troską o własne ciało i jego zdrowie, a w życiu codziennym prezentował będzie oczekiwane społecznie wartości i normy etyczne.

Jak pisze Muszkieta (2004), nauczyciel wychowania fizycznego jest wpierw nauczycielem i wychowawcą w ogóle, a dopiero w dalszej kolejności specjalistą w swojej dziedzinie. W przypadku tego przedmiotu wychowanie i kształcenie splecione są wyjątkowo silnie. Szkolne wychowanie fizyczne to nie tylko formalny przedmiot nauczania, ale przede wszystkim – jak od starożytności bywało – jeden z kluczowych, obok wychowania intelektualnego, moralnego i estetycznego, dział edukacji człowieka. Zatem celem wychowania fizycznego jest kształtowanie ciała oraz przekazywanie dziedzictwa kultury fizycznej kolejnym pokoleniom w postaci ustalonych wartości i zachowań dotyczących rehabilitacji ciała oraz rekreacji. Widać zatem, że wychowanie to odbywa się co najmniej na dwóch płaszczyznach: technologicznej i aksjologicznej (Grabowski 1999, s. 48). Pierwsza odpowiada za kształtowanie umiejętności władania własnym ciałem oraz przetwarzanie i gromadzenie informacji o kulturze fizycznej. Druga odpowiada zaś za rozwój w podopiecznych kompetencji aksjologicznych, które warunkują ich wybory moralne, pragnienia i cele, konstytuujące obraz świata, a także obraz własnej osoby w świecie (Grabowski 1999). Wprawdzie zasadniczą wartością w tej aksjologii jest ciało, ale występuje ono w tak szerokim kontekście, że znacząco wykracza poza jego rozumienie typowo fiz­jologiczne. Ciało wchodzi bowiem w wiele relacji, oddziaływań oraz zależności wzajemnych z innymi rodzajami wartości, estetycznymi, poznawczymi, religijnymi czy moralnymi (Pezdek 2011, s. 284–290). Dlatego nauczyciele wychowania fizycznego w znacznym stopniu powinni ponosić odpowiedzialność za edukację etyczną młodzieży (społeczeństwa). 

Troska o zdrowie

Ciało, cielesność i zdrowie to terminy, które jawią się jako fundamenty teorii takich autorytetów dziedziny wychowania fizycznego jak Demel, Grabowski czy Pawłucki. Wymienieni powyżej oraz wielu innych autorów, w swych pracach naukowych kierują do nauczyciela zalecenie spełniania roli propagatora i kreatora zdrowia w procesie wychowania fizycznego. A jaka jest rzeczywistość szkolna? Niestety, nie zawsze taka, jakiej oczekiwaliby wszyscy związani ze szkolnym wychowaniem fizycznym. Krytyczne stanowisko w tej sprawie zajął jeden z wymienionych powyżej autorów, który przyczyn nieodpowiedniego poziomu szeroko rozumianej edukacji i promocji zdrowia upatruje nie tylko w nauczycielu, ale również w systemie edukacyjnym, przygotowującym go do pracy. 

Pawłucki (2015), orędownik i propagator „pedagogiki wartości ciała”, „osobowości zdrowotnej ucznia”, a przede wszystkim „działań prozdrowotnych oświeconego pokolenia”, porównuje sektor kultury fizycznej w polskiej szkole do dzikiego ogrodu publicznego – podupadłego materialnie i ubogiego intelektualnie. Krytycznie odnosi się do zmian zachodzących w polskim systemie oświatowym, przebiegających równolegle z politycznymi. „Pod koniec lat 90. nauczyciel fizyczności, wraz z odpowiedzialnym za jego kompetencje metodykiem szkoły wyższej, nie podołał wyzwaniu radykalnej zmiany kulturowej rodzącego się globalnie ruchu fitness. Uczeń polskiej szkoły ćwiczył w starym otoczeniu sali będącej reliktem szwedzkiej kultury gimnastycznej. Gdy tymczasem należało przygotować go do przyjęcia idei zdrowia pozytywnego (zapoznać z sensem kreacji fizycznej zdrowotności) oraz wzwyczaić w obyczaj kosmicznej technologii cielesności w nowej przestrzeni sali operacyjnej kliniki zdrowego człowieka. (…) Widziałem wielokrotnie, pisze Pawłucki, jak na progu klubów fitness stawał onieśmielony gimnazjalista lub licealista niezdolny do obsługi maszyn cardio oraz, co najbardziej niepokojące, obsługi fizjologiczno-biochemicznej samego siebie. (…) Dziwię się zwłaszcza temu, że wcześniej, przed przyjściem ucznia do klubu, nie podchodził do niego szkolny dyrektor fizyczności (przed wojną był to kierownik ćwiczeń cielesnych, szkolny gimnasta, dziś jest to nauczyciel kultury fizycznej) z zamiarem wyłożenia anatomii, fizjologii czy biochemii wysiłku fitness oraz wyposażenia go w stosowne umiejętności” (Pawłucki 2015, s. 135–136). Powyższe słowa znakomicie określają przestrzeń bardzo słabo zagospodarowaną przez współczesnego nauczyciela wychowania fizycznego. Nazbyt często chce on być trenerem-instruktorem jednej bądź wielu dyscyplin sportowych, pracującym głównie z najzdolniejszą młodzieżą, a nie nauczycielem zdrowia. Cytowany autor uważa, że „nie nastąpiła również, jak dotąd, redefinicja roli nauczyciela kultury fizycz­nej i poprzedzająca ją w czasie edukacyjnym zmiana procedury kształcenia animatora wellness i nauczyciela zdrowia w uczelni promującej zdrowie. Pożądaną byłaby taka relacja edukacyjna w kwestii fitness i zdrowia, która zostałaby zawiązana przez nauczyciela zdrowia już w szkole – choćby na zasadzie lekcji WF w okolicznym fitness center – a skutkowałaby samodzielnym i w pełni (dobro)wolnym udziałem ucznia w osobistym programie wellness na dziś i dorosłą przyszłość” (Pawłucki 2015, s. 136).

Powyższe uzasadnienia odnoszą się do jednej, możliwe, że najważniejszej funkcji, współczesnego nauczyciela wychowania fizycznego – pełnienia przez niego roli nauczyciela zdrowia. Wyposażenie, przygotowanie, ale przede wszystkim nauczenie ucznia całożyciowej troski o własne ciało, wytworzenie w nim potrzeby i chęci takiej dbałości, z jednoczesną niechęcią do niszczenia tego ciała i jego zdrowia (tatuaże, palenie, alkohol, narkotyki, złe odżywianie itp.) – to może być największy sukces i osiągnięcie nauczyciela.

Wpływ nauczyciela na postawy moralne uczniów

Wartość zdrowia i dbałości o nie, jako najważniejszy cel wychowania fizycznego, wydaje się niepodważalny. Problemem jest umiejscowienie tematyki zdrowia i ciała w systemie wartości młodego człowieka, gdyż może ona zajmować miejsce centralne (pożądane z pedagogicznego punktu widzenia), ale również i peryferyjne (niepożądane). Może stanowić wartość autoteliczną albo instrumentalną, a ponadto spełniać wiele funkcji, np. oceniającą, poznawczą, motywacyjną, ekspresywną. Dynamiczność systemów wartości zakłada więc, że ciało jawi się w wielu istotnych aspektach dla funkcjonowania zarówno społeczeństwa, jak i jednostki (aspekt fizjologiczny, ekonomiczny, estetyczny, religijny oraz moralny). Można zatem stwierdzić, że wychowanie fizyczne bezpośrednio realizuje wartości szeroko rozumianej kultury fizycznej, ale jednocześnie powinno wspomagać kształtowanie wartości innego rodzaju, np. moralnych (Pezdek, Michaluk 2013). 

W kształtowaniu postaw moralnych dzieci i młodzieży nauczyciel może wykorzystywać m.in. sport, którego, według znacznego grona badaczy (Shields, Bredemeier), wartości moralne stanowią aksjologiczną podstawę. Zgodnie z tym stanowiskiem, działalność sportowa powinna motywować uczniów do przyjmowania takich postaw moralnych jak odpowiedzialność, solidarność, lojalność, tolerancja, godność czy autonomia. Sens i znaczenie sportu powstają na podstawie wartości, przez które każda osoba wyznacza swoje cele, a także podejmuje decyzje (Pezdek, Michaluk 2013, s. 232). Cele te mogą mieć charakter współzawodnictwa (wartości agonistyczne), dbania o piękno ciała (estetyczne), otrzymania dobrej oceny z przedmiotu (utylitarne), przyjemności (hedonistyczne), czczenia boga (religijne) czy też stania się dobrym człowiekiem (moralne). Relacje wzajemne pomiędzy wartościami a aktywnością ruchową pod postacią sportu są szczególnie znaczące w aspekcie wychowania fizycznego, które pozbawione warstwy znaczeniowej może całkowicie stracić swój walor wytwarzania i przekazywania pożądanych postaw etyczno-moralnych. 

W myśl obowiązującej teorii wychowania fizycznego, nauczyciel powinien dysponować wiedzą zarówno przyrodniczą, jak i humanistyczno-społeczną. Wskazane jest, aby znał teoretyczne podstawy fizycznego rozwoju człowieka (co poddaje w wątpliwość powyżej prof. Pawłucki – KK) oraz humanistyczne teorie dotyczące kształtowania postaw i mechanizmów odpowiedzialnych za ich zmiany (Grabowski 1999, s. 66). Powinien ponadto znać kontekst kulturowy, w którego obrębie zmiany te zachodzą. Tylko wówczas nauczyciel dysponuje podstawową wiedzą o systemach wartości jednostek, mechanizmach społecznych oraz najogólniejszych zasadach i normach obowiązujących w poszczególnych wspólnotach i społeczeństwach. Bez tej podstawy nie sposób świadomie i celowo odnosić się do wartości ukierunkowanych na dobro, zarówno społeczeństwa, j...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy