Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja WF z pomysłem

21 stycznia 2019

NR 35 (Styczeń 2019)

Gry i zabawy wzmacniające koncentrację uwagi.
Pomysły i inspiracje dla nauczycieli WF

0 169

Z koncentracją uwagi jest jak z pogodą. Często używane stwierdzenie: „nie ma pogody” jest zwyczajnie nieprawdziwe. Zawsze jest jakaś pogoda, choć niekoniecznie taka, jaką byśmy sobie życzyli. Dlatego kiedy nauczyciele mówią o braku koncentracji podczas lekcji, buntuję się, bo uczniowie są zawsze skoncentrowani! Po prostu ich skupienie nie zawsze jest tam, gdzie być w danym momencie powinno… Czym jest zatem koncentracja uwagi? Jak możemy pomóc młodym ludziom ją rozwijać dzięki angażującym grom i zabawom na zajęciach wychowania fizycznego?

 

Umiejętności związane z zarządzaniem własnymi procesami uwagowymi, według wielu współczesnych psychologów, są najważniejszymi umiejętnościami mentalnymi. Dzięki nim można sprawnie wykorzystywać wszystkie pozostałe umiejętności i zasoby. Paradoks systemu edukacji polega na tym, że każdy nauczyciel wymaga tego od swoich podopiecznych, a niewielu potrafi dobrze nauczyć. 

Uważam, że zajęcia wychowania fizycznego to fantastyczne pole do pracy nad koncentracją uwagi w jej różnych wymiarach. Niemalże każda aktywność podejmowana na lekcji wymaga odpowiedniej koncentracji. Nauczyciel wychowania fizycznego zamiast korzystać z wyświechtanej reprymendy: „skoncentruj się!”, może stać się osobą uczącą, jak korzystać z tej umiejętności mentalnej.

Wymiary koncentracji: zakres i kierunek

Odpowiednia koncentracja polega przede wszystkim na poprawnej selekcji informacji płynących ze środowiska zewnętrznego oraz naszego ciała i umysłu. Obecnie żyjemy w natłoku wiadomości i możliwości. Można zatem powiedzieć, że umiejętność koncentracji uwagi to sztuka wyboru pomiędzy różnymi bodźcami (patrz ćwiczenie 1). Do swojej świadomości należy dopuszczać jedynie te, które są w danej sytuacji istotne i pomocne.

Specyfika rozmaitych aktywności w szkole wymaga od uczniów umiejętności koncentracji w różnych wymiarach. Według amerykańskiego psychologa, Roberta M. Nideffera, koncentrację można podzielić względem dwóch wymiarów – to zakres (wąski/szeroki) i kierunek (zewnętrzny/wewnętrzny). Podczas zajęć wychowania fizycznego można ogólnie stwierdzić, że szeroki zakres koncentracji uwagi będzie charakterystyczny raczej dla aktywności dynamicznych, takich jak gry zespołowe. Natomiast wąski zakres koncentracji uwagi będzie bardziej typowy dla aktywności precyzyjnych, zamkniętych lub statycznych. 

Wiele zadań psychofizycznych wymaga też od uczniów „zarządzania” zakresem uwagi, niczym zoomem w aparacie fotograficznym. Dobrym przykładem może być gra w koszykówkę. W trakcie trwania akcji w ataku rozgrywający stara się poszerzać zakres swojej koncentracji, żeby mieć jak najlepszy obraz sytuacji na boisku, natomiast podczas wykonywania rzutów osobistych, raczej będzie go zawężać do samej obręczy kosza. Drugi wymiar koncentracji uwagi to kierunek. Możemy kierować swoją uwagę na zewnątrz, czyli na informacje płynące ze środowiska albo do wewnątrz, czyli na myśli, emocje, odczucia i wrażenia płynące z ciała. Obydwa wymiary zestawiane ze sobą dają nam cztery różne typy koncentracji (patrz Tabela 1).

Tabela 1. Wymiary koncentracji 

Zewnętrzny
Wąski   Wykonanie/próba
Uwaga jest zawężona 
do konkretnego 
bodźca docierającego do świadomości z zewnątrz
Skanowanie
Uwaga jest poszerzana w celu zdobycia jak największej ilości informacji o dynamicznie zmieniającej się sytuacji
Szeroki
Skupienie na sobie
Uwaga jest zawężona 
do konkretnej myśli, emocji, odczucia 
lub wrażenia 
płynącego z ciała 
(np. oddech)
Analiza 
Uwaga jest poszerzana w celu planowania strategicznego, 
np. poprzez wyobrażenia różnych wariantów, scenariuszy zdarzeń.
Wewnętrzny

Źródło: opracowanie własne na podstawie Nideffer 1976).

Ćwiczenia praktyczne

Każda aktywność podejmowana na zajęciach wychowania fizycznego – od ustawienia się w szeregu, poprzez rozgrzewkę, wszelkie gry i zabawy, aż po sprzątanie sprzętu – może być lekcją koncentracji uwagi. Ja przedstawiam siedem dedykowanych i sprawdzonych ćwiczeń, dzięki którym będziesz mógł przedstawić, sprawdzić i doskonalić umiejętności koncentracji uwagi u swoich podopiecznych. Wszystkie są zaprezentowane w przystępnej formie gier, zabaw lub wyzwań o różnej intensywności. Każde ćwiczenie, oprócz opisu podstawowego przebiegu, zawiera również informację odnośnie do trenowanych wymiarów koncentracji. Dodatkowo podpowiadam z kim i jak można je wykorzystać. Zachęcam Cię, aby wymyślać do każdego z zaproponowanych przeze mnie ćwiczeń swoje alternatywy, które sprawdzą się w Twoim środowisku pracy. Dobrze też, jeśli każda aktywność zostanie omówiona w sposób dostosowany do wieku uczniów. 

Ćwiczenie 1. Oddech przeponowy
Opis: „sprawdź, czy oddychasz prawidłowo. Jedną rękę połóż nad piersiami, a drugą – na brzuchu, tuż poniżej mostka, bo tam znajduje się przepona. Sprawdź, co się dzieje z ręką w trakcie twojego oddychania. Jeśli porusza się tylko dłoń położona na klatce piersiowej, oznacza to, że w niewielkim stopniu używasz przepony. Jeśli natomiast porusza się ręka na brzuchu – oddychasz przeponą. Oddychania przeponą można się nauczyć (…). Oto kilka prostych metod świadomego oddychania:

  • uświadom sobie, że oddychasz – weź kilka wdechów i wydechów. Pamiętaj, aby oddychać naturalnie. Obserwuj cały proces wdychania i wydychania powietrza;
  • wsłuchaj się w swój oddech – połóż się wygodnie lub usiądź na krześle, połóż obie dłonie na brzuchu i wsłuchuj się w oddech;
  • odblokuj nos – niech wyostrzy się zmysł węchu (…);
  • ziewaj świadomie (…);
  • wdech, wydech, pauza – wprowadź oddech w rytm wdechu i wydechu, uświadom sobie wszystkie etapy oddychania;
  • zdmuchnij świecę – wyobraź sobie, że przed tobą stoi zapalona świeca i zacznij na nią dmuchać” (Forszpańczyk, 2015, s. 177–178).

Typ koncentracji: wewnętrzny – wąski
Komentarz: świadomy oddech może zdziałać cuda. Dopóki żyjemy, oddech jest z nami zawsze i wszędzie. Znając jego możliwości, możemy go wykorzystać. Na przykład koncentracja na oddechu może pobudzić do działania lub uspokoić w sytuacji stresowej. Szkoda, że w szkole nie uczymy się poprawnie oddychać i nie ma tego w podstawie programowej. No, ale z drugiej strony, gdzie uczniowie mogą się nauczyć to robić, jeśli nie na lekcji wychowania fizycznego? Uważam, że każdy nauczyciel może z powodzeniem uczyć podstaw prawidłowego oddychania. Poświęć kilka ostatnich minut niektórych lekcji na naukę świadomości oddechowej – może to być podczas rozciągania, medytacji uważności lub krótkiej relaksacji. 

Niemalże każda aktywność podejmowana na lekcji wymaga odpowiedniej koncentracji. Nauczyciel wychowania fizycznego zamiast korzystać z wyświechtanej reprymendy: „skoncentruj się!”, może stać się osobą uczącą, jak korzystać z tej umiejętności mentalnej.

Ćwiczenie 2. Mölkky, czyli „fińskie kręgle”
Opis: Mölkky to gra, którą poznałem na studiach w Finlandii. Można w nią grać zarówno na hali, na korytarzu, jak i w plenerze, w niemalże każdych warunkach pogodowych. Obecnie można kupić oryginał gry w Polsce lub przeczytać zasady i improwizować z dostępnym sprzętem. Do rozgrywki potrzebne jest 12 palików ponumerowanych od 1 do 12 oraz zbijak. Jak grać? Na początku ustawiamy paliki w trójkącie, kilka metrów od linii rzutu.

Zawodnicy po kolei (w turach) starają się je zbijać i dzięki temu zdobywają punkty. W przypadku, gdy gracz przewróci jeden palik, zdobywa tyle punktów, ile na nim jest. Jeśli zbije więcej palików, zdobywa tyle punktów, ile ich przewrócił. Ważne, że po każdej turze paliki są stawiane w miejscu, w którym upadły. To sprawia, że każdy kolejny rzut jest trudniejszy i wymaga większej precyzji wykonania. Celem gry jest uzyskanie dokładnie 50 punktów (podobnie jak w darcie, nie można przekroczyć tej liczby). Punkty można zapisywać lub liczyć na głos po każdej turze. 

Typ koncentracji: zewnętrzny – wąski, przy wykonaniu; wewnętrzny – szeroki przy planowaniu.
Komentarz: Mölkky to fenomenalna gra, która jest chyba w każdej fińskiej szkole. Pozwala rozwijać zarówno motorykę (np. koordynacja i kontrola ciała przy precyzyjnym wykonaniu), jak i psychikę (np. koncentracja zadaniowa, planowanie taktyki, zapamiętywanie). Szczególnie polecam!

Ćwiczenie 3. Ślepcy
Opis: „uczestnicy siadają [lub stają – przyp. aut.] w kręgu i każdy otrzymuje numer. Jedna lub więcej osób zostaje „ślepcami” i stają pośrodku [sali – przyp. aut.] z zawiązanymi oczami. „Ślepiec” wywołuje dwa dowolne numery. Osoby, które mają te numery, wstają i starają się przejść na drugą stronę kręgu [lub zamienić miejscami – przyp. aut.], a „ślepiec” próbuje ich dotknąć. Osoba dotknięta staje na miejscu „ślepca” i przejmuje jego zadanie. Ważne jest, aby zabawa przebiegała w szybkim tempie. Uczestnicy zachowują ten sam numer przez cały czas trwania zabawy” (Jachimska, 1994, s. 93).
Typ koncentracji: zewnętrzny – szeroki i wąski (bodźce wzrokowe i słuchowe, zależnie od roli).
Komentarz: ciekawa, dynamiczna zabawa, do wykorzystania raczej w młodszych grupach. W temacie koncentracji uwagi, najczęściej skupiamy się na zmyśle w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy