Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacja prozdrowotna

17 lipca 2018

NR 31 (Marzec 2018)

Uaktywnianie dziecka z cukrzycą w procesie wychowania fizycznego
dostosowanie form i metod aktywności do możliwości zdrowotnych chorego ucznia

0 250

Wśród zróżnicowanej wiekowo młodzieży szkolnej znajduje się duża grupa uczniów borykających się z rozmaitymi problemami zdrowotnymi. Niektóre choroby (m.in. przewlekłe) wymagają regularnego leczenia przez całe życie, co stanowi podstawowy warunek prawidłowego rozwoju biologicznego młodego człowieka. Często ograniczenia obejmujące uczniów chorych dotyczą wysiłku fizycznego, a w związku z tym uczestnictwa w lekcjach wychowania fizycznego.

Dzieci te budzą pewne obawy wśród kolegów czy koleżanek, a nawet samych nauczycieli. Tymczasem odpowiednia wiedza na temat przebiegu choroby oraz sposobów rozpoznawania niepokojących jej objawów (oraz udzielenia pomocy) powinna uświadomić najbliższemu otoczeniu niewielki stopień zagrożenia przy prawidłowo przebiegającym leczeniu. Uczęszczające do szkoły dzieci chore (bez zwolnień całorocznych z wychowania fizycznego) powinny mieć możliwość pełnej realizacji programu nauczania, również w zakresie wychowania fizycznego. Dlatego nauczyciel przedmiotu (wf) musi posiadać podstawową wiedzę z zakresu schorzenia wychowanka, dzięki której w świadomy i bezpieczny sposób będzie mógł zaplanować i poprowadzić zajęcia dla całej, nawet zróżnicowanej zdrowotnie grupy uczniów. Obok wiedzy niezbędny jest też kontakt z rodzicami takiego dziecka, którzy dysponują szczegółową wiedzą na temat jego objawów chorobowych pojawiających się w różnych sytuacjach, również podczas zwiększonej aktywności ruchowej. Współpraca osób dorosłych (także dyrektora i pielęgniarki szkolnej) pozwoli zapobiec niespodziewanym czy nawet niebezpiecznym następstwom chorobowym.

Do chorób przewlekłych, występujących coraz częściej wśród dzieci i młodzieży szkolnej, należy cukrzyca, której leczenie powinno obejmować nie tylko stosowanie określonej farmakologii (m.in. dawek insuliny), ale przede wszystkim regularną aktywność fizyczną i odpowiednio zbilansowaną dietę. To czynniki, które wspomagają leczenie oraz przeciwdziałają powstawaniu niebezpiecznych powikłań, m.in. chorób układu krążenia czy serca. W zapobieganiu cukrzycy bardzo dużą rolę odgrywa regularna kontrola masy ciała, a bardziej unikanie przybierania na wadze, prowadzące do otyłości. W ostatnich latach zaobserwowano, że zapadalność na cukrzycę wzrasta w populacjach, w których podwyższa się standard życia oraz w krajach rozwiniętych, gdzie wzrasta liczba ludzi z nadwagą i otyłych. Jednak w większości przypadków o zachorowalności na cukrzycę w wieku dziecięcym i młodzieżowym decyduje czynnik dziedziczności, odgrywający większą rolę niż czynnik środowiskowy (żywieniowy) i stylu życia. Wysiłek fizyczny (aktywność) w połączeniu z dietą (dostosowaną do potrzeb) przeciwdziała powstawaniu nadwagi i zapobiega cukrzycy lub przynajmniej łagodzi jej przebieg.

Cukrzyca a wysiłek fizyczny

„Aktywność fizyczna jest wielkim sprzymierzeńcem dziecka z cukrzycą” [2]. Niesie ze sobą radość życia, poprawia sprawność ogólną i korzystnie wpływa na wyrównanie przemian ustrojowych, dzięki którym można łatwiej kontrolować cukrzycę i odpowiednio ją regulować. Dziecko z cukrzycą powinno korzystać z różnych form aktywności, ale też może uprawiać wybraną przez siebie dyscyplinę sportu. Codzienny plan zajęć powinien zawierać odpowiednią dla wieku, możliwości fizycznych oraz zdrowotnych dawkę ruchu. 

Wysiłek fizyczny wywołuje u dziecka-cukrzyka podobne reakcje jak u zdrowego, a mianowicie aktywne mięśnie podczas pracy korzystają z glukozy i wolnych kwasów tłuszczowych, które stanowią źródła energetyczne.

Przy bardzo dużym wysiłku spalana jest głównie glukoza, natomiast umiarkowany ruch uruchamia spalanie wolnych kwasów tłuszczowych. Duży wysiłek może doprowadzić do znacznego wzrostu stężenia glukozy we krwi. Należy pamiętać też, że ważnym źródłem glukozy w organizmie jest glikogen mięśniowy. I tu może pojawić się problem u osoby z cukrzycą, gdyż od wielkości zapasów glikogenowych zależy szybkość wystąpienia niedocukrzenia. W przypadku zużycia zapasu glikogenu (np. podczas ćwiczeń) musi minąć ok. 12 godzin, aby został on odtworzony.

Przy regularnej aktywności ruchowej (treningach) zapotrzebowanie na insulinę maleje i może zdarzyć się, że jej działanie jest zbyt duże w stosunku do potrzeb organizmu. Może to nastąpić, gdy po długim okresie (kilku dni) biernego stylu życia nastąpi intensywny ruch, np. wycieczka rowerowa, piesza, a jednocześnie dawka insuliny nie została zmniejszona lub posiłek był niedostatecznie obfity. W związku z powyższym osoby chore na cukrzycę powinny stopniowo zwiększać dawkę ruchu oraz intensywność ćwiczeń przy jednoczesnej obserwacji reakcji własnego organizmu na nową sytuację [2].

Zużycie energii jest różne i zależy głównie od rodzaju wykonywanego zajęcia. Najmniej glukozy organizm człowieka spala podczas wypoczynku w pozycji leżącej, 20 razy więcej przy wysiłku o umiarkowanej intensywności (marszu, jeździe na rowerze), 60 razy przy wyższej intensywności (tańcu, pływaniu), a aż 120 razy przy bardzo wysokiej intensywności (tenisie, sportach walki).

Podstawowe informacje o cukrzycy w warunkach zwiększonej aktywności

Wysiłek fizyczny wymaga dostarczenia odpowiedniego nakładu energii, która pobierana jest głównie z pożywienia w postaci glukozy oraz tlenu z powietrza podczas oddychania. Mięśnie pracujące w czasie ruchu mogą wykorzystać glukozę jedynie przy udziale insuliny – hormonu wydzielanego wewnętrznie przez organizm człowieka. Bez jej pomocy glukoza nie może dostać się do komórek mięśniowych, co skutkuje brakiem energii niezbędnej do wykonania pracy. U człowieka zdrowego insulinę wydzielają komórki B. Podczas ruchu glukoza jest zużywana, a jej stężenie we krwi zaczyna się obniżać. Komórki B natychmiast reagują na ten sygnał i przestają wydzielać insulinę. Stężenie insuliny we krwi obniża się i nie dochodzi do niedocukrzenia. 

Uwaga! Jeśli cukrzyca jest źle wyrównana, zwłaszcza od dłuższego czasu, wysiłek fizyczny (szczególnie duży) może pogorszyć samopoczucie dziecka. Zła tolerancja pracy mięśni świadczy najczęściej o nieprawidłowym leczeniu cukrzycy.

U osoby chorej na cukrzycę insulina wstrzyknięta rano krąży we krwi w ilości zależnej od wstrzykniętej dawki. Czasem poziom insuliny jest za wysoki i glukoza wędruje niepotrzebnie zbyt szybko do tkanek. Wówczas występuje niedocukrzenie. Największe prawdopodobieństwo wystąpienia niedocukrzenia istnieje podczas dłuższego wysiłku, trwającego ok. 2 godzin. Dobrym sposobem postępowania jest spożywanie niewielkich porcji węglowodanów co godzinę, a jeżeli wysiłek jest bardzo duży – częściej, nawet co 15 minut, np. łyk słodkiego napoju, cukierek, kostka cukru lub ciastko podczas jazdy na rowerze. Sposób odżywiania się trzeba dopasować do własnych potrzeb. Jeżeli po ­zwiększonym wysiłku pojawił się znaczny cukromocz, może to znaczyć, że porcja węglowodanów była zbyt duża i następnym razem trzeba dojadać rzadziej i mniej. Niektóre dzieci bardzo dobrze znoszą kilkugodzinne marsze czy jazdę na rowerze i poza zwykłymi posiłkami nie muszą dojadać. Dotyczy to przede wszystkim wytrenowanych, uprawiających systematycznie sport lub inną aktywność fizyczną dzieci, dla których wycieczka rowerowa czy piesza nie jest zbyt dużym obciążeniem.

Dostosowanie dawek insuliny do intensywności ćwiczeń podczas uprawiania sportu, różnych form rekreacji czy turystyki stanowi ważny element zapobiegania niedocukrzeniu. Najłatwiej dopasować dawkę, jeżeli ruch zwiększany jest stopniowo, z dnia na dzień. W takiej sytuacji postępuje się zgodnie z zasadami ­samokontroli, a mianowicie kierując się wynikami badania moczu przed posiłkami i oceną samopoczucia. Bardzo duże znaczenie ma regularne – bez dłuższych przerw – uprawianie ćwiczeń fizycznych.

W przypadku dłużej trwających wycieczek szkolnych niezwykle istotne jest dostosowanie dawkowania do czasu trwania i intensywności specyficznej wysiłkowo formy aktywności. Dawka insuliny w dniu wycieczki powinna być obniżona. Pozostaje ustalenie – o ile. Niestety, nie ma na to reguły. Zmiana dawki jest sprawą ­indywidualną. Należy oprzeć się na spostrzeżeniach z przeszłości. W miarę nabierania doświadczenia coraz lepiej poznaje się potrzeby własnego organizmu i reakcje na obciążenie. A jeżeli się już tę wiedzę posiada, świat stoi otworem. 

Uczeń z cukrzycą może poczuć się źle w dwóch sytuac­jach związanych z chorobą:

  • gdy pojawi się hiperglikemia (wysoki poziom glukozy we krwi dziecka),
  • gdy pojawi się hipoglikemia (niski poziom glukozy we krwi dziecka).

Jeśli jesteś chory na cukrzycę, pamiętaj, że systematyczna aktywność gwarantuje Ci dobre samopoczucie i sprawność, dlatego:

  1. codziennie wykonaj kilka ćwiczeń (zwiększony wysiłek fizyczny) dla poprawy zdrowia i kondycji – maszeruj, biegaj, gimnastykuj się, najlepiej na świeżym powietrzu,
  2. postaraj się namówić kogoś, żeby ćwiczył razem z Tobą – może tatę, mamę, rodzeństwo, kolegę,
  3. ćwicz zawsze z cukrowym produktem w kieszeni i raczej bezpośrednio po jedzeniu,
  4. na dłuższy wypad – aktywny wyjazd – zabierz dodatkową kanapkę i słodycze lub owoce,
  5. pamiętaj o zmniejszeniu dawki insuliny przed długą wycieczką,
  6. unikaj większych wysiłków bezpośrednio przed jedzeniem [3].

Tab. 1. Objawy hipoglikemii i hiperglikemii* [4, 5] 

Hipoglikemia 
(zbyt niski cukier)
Hiperglikemia 
(zbyt wysoki cukier)
Objawy powysiłkowego niedocukrzenia
bladość nudności, wymioty senność
pocenie się zmęczenie, ospałość zawroty głowy
zmiany nastroju (płaczliwość, kłótliwość, kapryśność, wesołkowatość) trudności z oddychaniem, szybki oddech drżenie mięśni
nadpobudliwość, agresywność bóle brzucha osłabienie
osłabienie zdolności koncentracji ciężki oddech, zapach acetonu z ust ból brzucha
głód ból w klatce piersiowej
 
przyspieszone tętno
zmęczenie, osłabienie osłabienie  
zawroty lub bóle głowy zaburzenia świadomości  
drżenie częste oddawanie moczu  
zaburzenia widzenia lub mowy    
szerokie źrenice, szybkie bicie serca    
nudności    

*oprócz powyższych czasem występują inne, indywidualne dla chorego, objawy

Rola nauczyciela wychowania fizycznego w uaktywnianiu dziecka z cukrzycą

Głównym zadaniem nauczyciela powinno być nawiązanie z chorym dzieckiem relacji opartej na wzajemnym zaufaniu dotyczącym kwestii zdrowotnej (bezpośrednie informowanie o aktualnym samopoczuciu) i fizycznej (informowanie o poziomie zmęczenia podczas ćwiczeń). Wychowawca ma też obowiązek zadbać o dobre relacje chorego ucznia z kolegami, co jest szczególnie istotne w realizacji programu wychowania fizycznego w pełnym zakresie (m.in. współpraca i pomoc podczas ćwiczeń grupowych, gier zespołowych, rywalizacji sportowej itp.). W związku z powyższym nauczyciel po uzyskaniu informacji o problemach zdrowotnych ucznia od pielęgniarki szkolnej, ­wychowawcy oraz rodziców, powinien: uzyskać odpowiednią wiedzę na temat choroby (jej objawów, przeciwwskazań, rodzaju i sposobie udzielania pomocy), uważnie obserwować zachowanie dziecka podczas ćwiczeń (w razie potrzeby natychmiast odpowiednio reagować), wykazywać się empatią i zrozumieniem dla zaistniałych trudności. 

Wychowawcze działania nauczyciela obejmują: 

  1. zachęcanie chorego ucznia do regularnych ćwiczeń (które również stanowią dużą pomoc w leczeniu cukrzycy), 
  2. pomoc w zaadaptowaniu się w grupie rówieśniczej, klasie podczas ćwiczeń lub innych działań sportowych, rekreacyjnych czy turystycznych,
  3. pomoc i zachęcanie do rozwijania zainteresowań sportowych dziecka,
  4. pomoc w osiąganiu większej samodzielności podczas zajęć o charakterze sportowym (w odniesieniu do czynności związanych z leczeniem),
  5. wskazanie dziecku jego pozytywnych, mocnych stron, pobudzających do działania i współpracy z rówieśnikami, nie tylko w środowisku szkolnym.

Rodzaj wysiłku fizycznego a cukrzyca

Należy pamiętać, że wysiłek fizyczny u osoby chorej na cukrzycę może wywoływać różne objawy, ponieważ każdy organizm reaguje czasem w różny sposób na wysiłki o jednakowym charakterze. Większe zróżnicowanie obserwowane jest przy zastosowanych odmiennych ćwiczeniach, formach ruchu czy metodach. Ruch będzie wpływał korzystnie na ćwiczącego chorego, ale należy ćwiczyć rozważnie, obserwując efekty i reakcje powysiłkowe organizmu. Wiele przykładów sportowców chorych na cukrzycę i rozwijających z powodzeniem karierę sportową pokazuje, że również cukrzyk może uprawiać sport. Jednak należy zastanowić się, jaką dyscyplinę powinien wybrać, aby trenować bezpiecznie, bez ryzyka zdrowotnego. Regularne ćwiczenia i uczestnictwo w zajęciach sportowych stanowią jeden z podstawowych i zalecanych obecnie sposobów zapanowania nad cukrzycą (jej uregulowaniem i kontrolowaniem).

Uwaga! Wskazane jest, aby uczeń z cukrzycą przed lekcja wychowania fizycznego dokonał pomiaru poziomu cukru we krwi, a 15–30 minut przed zwiększoną aktywnością ruchową spożył dodatkowy posiłek. Powinien też nosić do szkoły zestaw pomiarowy i leki (insulinę), które w razie potrzeby musi samodzielnie zastosować. W przypadku dziecka z klasy młodszej (np. 0–3), w razie potrzeby, pomóc zastosować lek powinni pielęgniarka lub wychowawca.

Zadanie nauczyciela: poznanie sposobu użycia glukometru, wstrzykiwaczy insul...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy