Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacja prozdrowotna

20 stycznia 2020

NR 41 (Styczeń 2020)

Zadania dodatkowe – skuteczny wypełniacz nieaktywnych przerw

109

Od wielu lat wśród dzieci i młodzieży obserwuje się stopniowe obniżanie poziomu sprawności fizycznej, będące konsekwencją ograniczonej aktywności ruchowej. O ile aktywność pozaszkolna najmłodszych uzależniona jest w dużym stopniu od świadomości i odpowiednich działań podejmowanych w tym zakresie przez rodziców, to jej realizacja w ramach obowiązku szkolnego dotyczy czynnego uczestnictwa w lekcjach wychowania fizycznego (czasem również w dodatkowych zajęciach sportowych szkolnych i pozaszkolnych). Celem tego praktycznego przedmiotu jest przede wszystkim dbałość o wszechstronny rozwój fizyczny młodego pokolenia oraz „zaopatrzenie” uczniów w szereg umiejętności ruchowych, pozwalających w przyszłości zachować zdrowie i sprawność. 

Podczas wielu lat edukacji nauczyciele wychowania fizycznego starają się systematycznie uświadamiać uczniom, że ruch powinien towarzyszyć człowiekowi na każdym etapie jego życia. Przygotowanie dziecka do uczestnictwa w szeroko pojętej kulturze fizycznej stanowi dla wychowawcy sportowego niezwykle trudne i odpowiedzialne zadanie. Jest ono możliwe dzięki poznaniu przez uczniów jak największej różnorodności form ruchu i dyscyplin, które są realizowane zgodnie z podstawą programową. Aby osiągnąć korzystny efekt edukacyjno-sprawnościowy, należy w pełni i maksymalnie ruchowo wykorzystać czas przeznaczony na każdą jednostkę lekcyjną. Zastosowanie odpowiednich (zgodnych z tematyką, dostosowanych do możliwości uczniów) form i metod pozwoli zintensyfikować zajęcia. Istotne znaczenie ma właściwa – przemyślana i sprawnie przeprowadzona – organizacja lekcji, która dla wielu nauczycieli stanowi problem. Obejmuje ona szereg czynności przyczyniających się zarówno do zwiększenia intensywności wysiłku – przy wykorzystaniu wszystkich możliwych środków – jak i jej niekorzystnego obniżenia, z dużą ilością niepotrzebnych przerw. 

Zastosowanie odpowiedniego tempa ćwiczeń, czasu ich trwania oraz właściwy dobór środków pozwala uzyskać wysokie efekty w zakresie intensywności lekcji. I przeciwnie – zaplanowanie nieodpowiednich do tematyki i umiejętności ćwiczących metod czy form może spowodować „przestoje”, które znacząco obniżają krzywą natężenia, ale też powodują znużenie, zniechęcenie, a nawet pogarszają dyscyplinę wśród zniechęconych uczniów. 

Do działań nauczyciela (wg S. Szczepańskiego) pozwalających utrzymać aktywność ruchową ćwiczących osób przez dłuższy czas należą:

  • punktualne rozpoczynanie i zakończenie lekcji,
  • wcześniejsze przygotowanie pomocy dydaktycznych
  • do lekcji i umieszczenie ich w pobliżu miejsca ćwiczeń, 
  • ograniczenie do minimum czasu trwania zbiórek i innych czynności organizacyjnych,
  • posługiwanie się zwięzłym i komunikatywnym językiem, 
  • stosowanie jednoznacznych sygnałów akustycznych i wizualnych, 
  • maksymalne wykorzystanie przyborów i sprzętu sportowego,
  • w przypadku podziału na grupy – zastępy, dążenie do 
  • możliwie małej liczebności (4–6 ćwiczących),
  • stosowanie jednocześnie pokazu i objaśnienia,
  • w czasie gier i zabaw stosowanie zwielokrotnienia ról,
  • w przypadku ćwiczeń technicznych stosowanie minimum 1 przyboru na 2 uczniów [1].
     

Lekcja wychowania fizycznego posiada specyficzną budowę, której poszczególne elementy i ich rodzaje uzależnione są od realizowanych treści. Klasycznie składa się z 3 części: wstępnej, głównej i końcowej. Wykorzystanie czasu przeznaczonego na część wstępną – zbiórkę, ustawienie, sprawdzenie obecności, objaśnienie tematu lekcji i ćwiczeń, rozdanie sprzętu – zależy w dużym stopniu od umiejętności organizacyjnych nauczyciela. Jego przygotowanie w tym zakresie, panowanie nad grupą, przydzielanie zadań organizacyjnych zarówno samym ćwiczącym, jak i osobom niećwiczącym, istotnie skraca czas nieefektywny.

Części wstępna i końcowa zawierają zazwyczaj szereg ćwiczeń, gier lub zabaw ruchowych, angażujących jednocześnie wszystkich uczniów. W tym czasie tzw. martwe przerwy występują rzadko. Rozgrzewka powinna rozpoczynać każdą aktywność, gdyż fizjologicznie przygotowuje do intensywniejszych ćwiczeń i pozwala na bezpieczną oraz efektywną realizację zadania głównego. Dlatego nauczyciel ma obowiązek zadbać o stopniowe wdrażanie uczniów do wysiłku poprzez zastosowanie zestawu ćwiczeń wszechstronnie kształtujących przede wszystkim układ ruchu. 

Część końcowa natomiast stanowi zazwyczaj łagodną formę mającą na celu uspokojenie i wyciszenie organizmu każdego ćwiczącego.

W części głównej zajęć powinny wystąpić ćwiczenia doprowadzające do największego obciążenia zarówno fizycznego (intensywny wysiłek), jak i psychicznego. Natężenie wysiłku w tym fragmencie związane jest bezpośrednio z tematyką lekcji, która określa potrzebę zastosowania specyficznych form i metod. Ich różnorodność pozwala podnieść efektywność (maksymalnie wykorzystać czas na ruch) oraz atrakcyjność zajęć, rozbudzić zainteresowanie czy zwiększyć motywację do dalszych ćwiczeń. Najlepsze efekty intensyfikacji lekcji można uzyskać przy zastosowaniu:

  • formy obwodowo-stacyjnej,
  • formy strumieniowej (również w postaci toru przeszkód),
  • zadań dodatkowych, które stanowią element czynnego wypoczynku lub aktywne wypełnienie wolnej przestrzeni czasowej między ćwiczeniami głównymi.

Zadania dodatkowe podczas lekcji wychowania fizycznego (wg J. Bielskiego):

  • zwiększają intensywność lekcji,
  • podwyższają efektywność lekcji, a szczególnie części głównej,
  • przyczyniają się do racjonalnego rozłożenia wysiłku fizycznego zgodnie z zasadą fizjologii i higieny pracy,
  • przyczyniają się do szybszego opanowania nawyków i umiejętności ruchowych,
  • przyczyniają się do intensywniejszego rozwoju cech motorycznych,
  • zwiększają zainteresowanie własnymi wynikami oraz wzrostem potrzeby ruchu i zamiłowania do kultury fizycznej,
  • wspomagają utrzymanie ładu i porządku [1].

 

Przykłady zastosowania zadań dodatkowych w lekcji wychowania fizycznego

Gimnastyka i inne dyscypliny. Częścią lekcji generującą i wydłużającą tzw. czas martwy podczas zajęć ruchowych, dość często bywa oczekiwanie na wykonanie ćwiczenia głównego. Taka sytuacja ma miejsce podczas wielu lekcji, na których jest realizowana tematyka wybranych dyscyplin, m.in. gimnastyki. Wymusza ona zastosowanie zadań dodatkowych w momencie, gdy zaistnieje potrzeba indywidualnej asekuracji ucznia bądź asysty, a trudny element ćwiczenia czy technika wymagają bezpośredniego udziału nauczyciela: wyjaśnienia, zabezpieczenia, kontroli lub korekty.

Zadania dodatkowe zaproponowane osobom oczekującym pomogą utrzymać ich organizm w fizjologicznej gotowości do dalszej intensywnej aktywności, ale też uaktywnić pominięte dotychczas grupy mięśniowe czy określone części ciała. Jest to również moment usunięcia bezczynności i nudy przy pomocy prostych ruchowo, łatwych do wykonania ćwiczeń niewymagających koncentracji i dużego wysiłku. Ich funkcja może być podwójna: kompensacyjna lub rekreacyjna.

  • Funkcja kompensacyjna: pobudza do ruchu te narządy lub części ciała (mięśnie), które nie są obciążane przy realizacji zadań podstawowych; nie powinny przeszkadzać w wykonywaniu zadań głównych. Można zaproponować uczniom m.in. znane ćwiczenia wzmacniające czy rozciągające, które wykonają na niewielkiej przestrzeni bez użycia dodatkowego sprzętu.
  • Funkcja rekreacyjna (rozluźniająca): zadawanie powinny podlegać kontroli nauczyciela, wskazane jest, aby były proste, bezpieczne, dostosowane do wieku, płci i poziomu sprawności fizycznej. Obok ćwiczeń stretchingowych warto w tym miejscu wykonać ćwiczenia korekcyjne, przeciwdziałające wadom postawy.

Ograniczona ilość sprzętu sportowego. Czas oczekiwania na wykonanie ćwiczenia wydłuża się również w przypadku, gdy szkoła dysponuje ograniczoną ilością sprzętu (przyborów, przyrządów). Dlatego zadania dodatkowe mogą mieć w tej sytuacji istotne zastosowanie. Przykładowo w dużych placówkach szkolnych podczas jednej godziny wychowania fizycznego na sali jednocześnie ćwiczą uczniowie z 3-4 klas. Wówczas nie zawsze udaje się zapewnić sprzęt dla każdego. W takiej sytuacji osoby oczekujące na sprzęt bądź stanowisko ćwiczebne z przyrządem/przyborem powinny mieć przydzielone zadania uzupełniające, np. wspomagające realizację zadania głównego (przykładowo wykonywanie imitacji ruchu, techniki lub jej fragmentu), rozwijające niezbędną motorykę lub przygotowujące aparat ruchu do wymagającego ćwiczenia (stretching).

Gry i zabawy ruchowe. Aktywizują w pewnych fragmentach lekcji tylko część uczniów. W tym czasie pozostali zamiast biernego oczekiwania na ławce mogą zrealizować dodatkowe zadanie rekreacyjne o niższej bądź umiarkowanej intensywności. Najpopularniejsze i najczęściej stosowane „berki” zawierają element krótkiego zatrzymania – tzw. zberkowanie. Uwolnienie albo „odczarowanie” może nastąpić zarówno z pomocą kolegi, koleżanki, jak i ćwiczenia – zadania ruchowego opisanego wcześniej przez nauczyciela, np. wykonanie 10 podskoków w miejscu, 10 przysiadów, czy okrążenie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, w tym scenariuszy zajęć
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy